راهنمای پسته 
(کاشت، داشت، برداشت)

فهرست مطالب


​​​​​​​1- ارزش اقتصادی پسته
2- سطح زیرکشت پسته 
3- ارزش غذایی پسته
4- گیاه شناسی پسته
5- مهم ترین پایه های پسته
6- مهم ترین ارقام پسته
7- خواص فیزیولوژی پسته
8- شرایط آب و هوای پسته
9- کیفیت آب و خاک مناسب
10- نمونه برداری آب و خاک
11- کود مناسب برای پسته
12- سال آوری پسته
13- هرس و اثرات آن در باغ
14- آبیاری مناسب پسته
15- تغذیه پسته بارور
16- عناصر غذایی مختلف
17- نتایج و فرمول های کودی N.P.K
18- آفات

فصل اول

پسته یکی از مهم‌ترین گیاهان خانواده پسته‌سانان (Anacardiaceae) و از جنس Pistacia به شمار می‌رود. در این جنس، بین ۱۱ تا ۱۷ گونه و چندین زیرگونه مختلف شناسایی شده است. خانواده پسته‌سانان با دارا بودن حدود ۶۰ جنس و نزدیک به ۶۰۰ گونه، از خانواده‌های مهم گیاهی محسوب می‌شود.

کشت و پرورش پسته از گذشته‌های دور در مناطق مختلف ایران رواج داشته است. وجود جنگل‌های طبیعی و خودرو پسته در نواحی شمال‌شرقی ایران و مناطق مرزی ترکمنستان و افغانستان نشان‌دهنده قدمت طولانی این گیاه در ایران است. بر اساس شواهد تاریخی، احتمال داده می‌شود که پسته حدود سه تا چهار هزار سال پیش در ایران اهلی شده و مورد بهره‌برداری قرار گرفته باشد.

گونه‌های وحشی پسته عمدتاً در مناطق کوهستانی و اقلیم‌های خشک و نیمه‌خشک ایران رشد می‌کنند. این درختان از ارتفاع حدود ۷۰۰ متری در مناطقی مانند خنجک لرستان تا ارتفاع نزدیک به ۳۰۰۰ متر در ارتفاعات بختیاری دیده می‌شوند. در مقابل، ارقام اهلی پسته که همگی متعلق به گونه Pistacia vera هستند، بیشتر در دشت‌ها و مناطق حاشیه کویر مانند دامغان، کرمان، رفسنجان، قزوین و قم کشت می‌شوند.

ارقام اولیه پسته در ایران از انتخاب و پرورش درختان وحشی به‌وجود آمده‌اند. این ارقام در ابتدا تنوع محدودی داشتند و از نظر شکل ظاهری شباهت زیادی به پسته‌های خودرو داشتند. با گذشت زمان و به کمک پیوند، جابه‌جایی ارقام و انتخاب درختان با دانه‌های درشت‌تر توسط باغداران، تغییرات قابل توجهی در کیفیت و اندازه محصول ایجاد شد و به تدریج ارقام جدید و بهتری توسعه یافتند.

کلیات پسته

پسته یکی از مهم‌ترین محصولات باغی و صادراتی ایران به شمار می‌رود و نقش قابل توجهی در اقتصاد کشاورزی کشور دارد. این محصول به دلیل ارزش بالای تجاری، سهم مهمی در صادرات غیرنفتی ایران داشته و از محصولات استراتژیک محسوب می‌شود. ایران سال‌ها به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان پسته در جهان شناخته شده و بخش قابل توجهی از بازار جهانی این محصول را در اختیار داشته است. درآمد ارزی حاصل از صادرات پسته نیز همواره سهم مهمی در اقتصاد کشاورزی کشور ایفا کرده است.

از میان گونه‌های مختلف جنس Pistacia، چهار گونه مهم شامل vera، atlantica، mutica و khinjuk در ایران وجود دارند. این گیاه بیشتر در مناطق خشک و نیمه‌خشک کشورهایی مانند ایران، سوریه، ترکمنستان و بخش‌هایی از افغانستان رشد می‌کند.

ایران در سال‌های مختلف یکی از تولیدکنندگان اصلی پسته در جهان بوده و پس از آن کشورهایی مانند آمریکا و ترکیه در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند. کیفیت بالای پسته ایرانی و تنوع ارقام آن باعث شده این محصول در بازارهای جهانی جایگاه ویژه‌ای داشته باشد.

واژه «پسته» نیز ریشه فارسی دارد و از طریق زبان لاتین وارد بسیاری از زبان‌های اروپایی و غربی شده است که نشان‌دهنده قدمت و اهمیت این محصول در فرهنگ و تاریخ ایران است.

1- ارزش اقتصادی

در حال حاضر ایران یکی از بزرگ‌ترین کشورهای تولیدکننده پسته در جهان به شمار می‌رود و بخش وسیعی از باغ‌های پسته دنیا در کشور ما قرار دارد. استان کرمان مهم‌ترین قطب تولید پسته ایران محسوب می‌شود و بیشترین سطح زیر کشت را به خود اختصاص داده است. شهرستان‌هایی مانند رفسنجان، سیرجان و زرند از مهم‌ترین مناطق پسته‌کاری این استان هستند. علاوه بر کرمان، استان‌های یزد، خراسان، فارس، سمنان، سیستان و بلوچستان، قزوین، مرکزی، اصفهان و قم نیز از مناطق مهم تولید پسته در کشور به شمار می‌آیند.

2- سطح زیر کشت پسته در ایران

3- ارزش غذایی پسته

پسته یکی از مغذی‌ترین خشکبارهاست و به دلیل داشتن ترکیبات ارزشمند غذایی، جایگاه ویژه‌ای در تغذیه انسان دارد. این محصول سرشار از پروتئین، اسیدهای چرب مفید، مواد معدنی و ویتامین‌ها بوده و از نظر ارزش غذایی با بسیاری از مواد غذایی گران‌قیمت و مقوی قابل مقایسه است. امروزه تحقیقات علمی نشان داده‌اند که مصرف پسته می‌تواند در سلامت قلب، کاهش کلسترول، تأمین انرژی و تقویت سیستم ایمنی بدن مؤثر باشد.

درخت پسته گیاهی دوپایه است؛ به این معنا که درختان نر و ماده از یکدیگر جدا هستند و برای تولید محصول، وجود هر دو در باغ ضروری است. تشخیص درخت نر و ماده معمولاً در فصل گل‌دهی و از روی گل‌ها امکان‌پذیر است، هرچند باغداران باتجربه می‌توانند از روی شکل برگ، جوانه و فرم رشد درخت نیز آن‌ها را از هم تشخیص دهند.

گل‌های پسته فاقد گلبرگ و شهد هستند، بنابراین حشرات گرده‌افشان مانند زنبور عسل جذب آن نمی‌شوند و انتقال گرده بیشتر توسط باد انجام می‌گیرد. درخت پسته خزان‌دار است؛ یعنی در پاییز برگ‌های خود را از دست می‌دهد و در زمستان وارد دوره خواب می‌شود.

سیستم ریشه درخت پسته عمیق و عمودی است و ریشه اصلی می‌تواند تا چند متر در خاک نفوذ کند. این ویژگی باعث می‌شود درخت بتواند آب و مواد غذایی را از لایه‌های عمیق خاک جذب کرده و در برابر خشکی مقاومت بیشتری داشته باشد. در مقابل، ریشه‌های فرعی در این گیاه ضعیف هستند و آسیب دیدن ریشه اصلی ممکن است باعث خشک شدن درخت شود.

دوره رشد اولیه درخت پسته نسبتاً طولانی است. درختان جوان تا چند سال محصول اقتصادی ندارند و معمولاً از حدود ۱۰ تا ۱۲ سالگی وارد مرحله باردهی کامل می‌شوند. رشد درخت بیشتر به صورت عمودی است و جوانه انتهایی نقش اصلی را در رشد شاخه‌ها دارد. این خصوصیات در نحوه هرس، تربیت و جوان‌سازی درختان اهمیت زیادی دارد.

4- گیاه شناسی پسته

الف) مشخصات گل نر

درختان نر معمولاً چند روز زودتر از درختان ماده گل می‌دهند. گل‌ها به صورت خوشه‌ای و متراکم روی شاخه‌ها ظاهر می‌شوند. هر گل نر دارای چند پرچم است که وظیفه تولید گرده را بر عهده دارند.

ب) مشخصات گل ماده

گل‌های ماده نیز به شکل خوشه‌ای تشکیل می‌شوند، اما تراکم آن‌ها کمتر بوده و با فاصله بیشتری روی خوشه قرار می‌گیرند. رنگ اولیه گل‌ها سبز است و در صورت انجام نشدن گرده‌افشانی، به تدریج تغییر رنگ داده و خشک می‌شوند. پس از تلقیح موفق، دانه‌های پسته شروع به رشد کرده و پوست خارجی آن‌ها به تدریج تغییر رنگ می‌دهد.

اگرچه بیشتر ارقام پسته قابلیت پیوند روی گونه‌های مختلف این گیاه را دارند، اما در ایران عمدتاً از سه نوع پایه شامل پسته اهلی (Pistacia vera)، چاتلانقوش (Pistacia khinjuk) و بنه (Pistacia mutica) استفاده می‌شود. در میان این پایه‌ها، پسته اهلی بیشترین کاربرد را داشته و بخش عمده باغ‌های پسته کشور بر روی این پایه احداث شده‌اند. دلیل استفاده گسترده از این پایه، رشد اولیه مناسب و سازگاری خوب آن با ارقام مختلف پسته است، هرچند نسبت به برخی بیماری‌ها و آفات خاکزی مانند نماتد مولد غده ریشه، بیماری گموز و پژمردگی ورتیسیلیومی حساسیت بیشتری دارد.

پایه بنه به دلیل مقاومت مناسب در برابر نماتد ریشه شناخته می‌شود و پایه چاتلانقوش نیز تحمل بالایی نسبت به خشکی و کم‌آبی دارد. از آنجا که بیشتر باغ‌های پسته ایران در مناطق خشک، کم‌آب و دارای خاک و آب شور قرار گرفته‌اند، انتخاب پایه مناسب برای مقابله با تنش‌های محیطی اهمیت زیادی دارد.

بررسی‌ها نشان داده‌اند که مقاومت پایه‌های پسته نسبت به شوری با یکدیگر متفاوت است. برخی پایه‌ها مانند قزوینی حساسیت بیشتری به شوری دارند، در حالی که پایه سرخس مقاومت بالاتری از خود نشان داده است. به همین دلیل در مناطقی که آب و خاک شورتر هستند، استفاده از پایه‌هایی مانند سرخس و بادامی زرند توصیه می‌شود. البته شوری بسیار بالا می‌تواند باعث خشک شدن و از بین رفتن نهال‌ها شود. همچنین مشخص شده است که پایه‌های پسته معمولاً تحمل بیشتری نسبت به خشکی دارند تا شوری.

در زمینه مقاومت به کم‌آبی، تحقیقات نشان داده‌اند که پایه چاتلانقوش از مقاوم‌ترین پایه‌ها محسوب می‌شود. این پایه در شرایط تنش خشکی، رشد مناسب‌تری نسبت به برخی پایه‌های دیگر داشته و در کشورهایی مانند ترکیه که بخشی از باغ‌های پسته به‌صورت دیم اداره می‌شوند، به‌عنوان پایه مناسب برای مناطق کم‌آب شناخته شده است.

نوع پایه و پیوندک تأثیر زیادی بر عملکرد درخت، کیفیت محصول و میزان باردهی دارد. نتایج مطالعات نشان داده‌اند که پایه بادامی در بسیاری از موارد عملکرد بالاتری ایجاد کرده، در حالی که پایه بنه عملکرد کمتری داشته است. همچنین ترکیب پایه بادامی با رقم احمدآقایی از موفق‌ترین ترکیب‌ها از نظر عملکرد شناخته شده است. رقم احمدآقایی علاوه بر عملکرد مناسب، درصد پسته دهان‌بسته و پوکی کمتری نیز در مقایسه با برخی ارقام دیگر نشان داده است.

پایه‌های مختلف از نظر رشد تنه، ارتفاع درخت و مقاومت به سرما نیز تفاوت دارند. برای مثال پایه بادامی رشد بیشتری ایجاد می‌کند، در حالی که پایه سرخس رشد کمتری دارد. همچنین پایه تربنتوس از مقاوم‌ترین پایه‌ها نسبت به سرمای شدید شناخته می‌شود.

یکی از مشکلات مهم در تولید پسته، زودخندانی دانه‌ها و افزایش خطر آلودگی به قارچ مولد آفلاتوکسین است. تحقیقات نشان داده‌اند که نوع پایه می‌تواند بر میزان زودخندانی تأثیرگذار باشد. در برخی پایه‌ها درصد زودخندانی بیشتر بوده و احتمال آلودگی محصول نیز افزایش می‌یابد، در حالی که پایه پسته اهلی کمترین میزان زودخندانی را نشان داده است.

در سال‌های اخیر پایه‌های جدیدی مانند PGI ،PGII و UCB1 از طریق دورگ‌گیری بین گونه‌های مختلف پسته معرفی شده‌اند. این پایه‌ها ویژگی‌هایی مانند رشد قوی، مقاومت مناسب به بیماری‌هایی نظیر ورتیسیلیوم و تحمل بهتر نسبت به شوری را دارند. در میان آن‌ها، پایه UCB1 به دلیل مقاومت مطلوب به بیماری و عملکرد بالا مورد توجه قرار گرفته است، هرچند بررسی مقاومت آن به سرمای شدید همچنان نیازمند تحقیقات بیشتر است.

5- مهمترین پایه های پسته

در ایران ارقام مختلفی از پسته کشت می‌شوند که هرکدام از نظر شکل میوه، زمان گل‌دهی، زمان برداشت، میزان عملکرد و سازگاری با شرایط آب‌وهوایی ویژگی‌های خاص خود را دارند. مهم‌ترین ارقام تجاری پسته شامل اکبری، کله‌قوچی، احمدآقایی، اوحدی، بادامی زرند، ممتاز، خنجری دامغان، شاه‌پسند، سفید پسته نوق و قزوینی هستند.

1-6 رقم اکبری

رقم اکبری یکی از ارزشمندترین ارقام تجاری پسته در ایران به شمار می‌رود و از نظر اقتصادی اهمیت بالایی دارد. میوه‌های این رقم کشیده، بادامی شکل و درشت هستند. درختان اکبری رشد رویشی زیادی داشته و دارای برگ‌های متراکم و سطح برگ گسترده می‌باشند. این رقم دیرگل و دیررس است و معمولاً محصول آن در اواخر شهریورماه برداشت می‌شود.
​​​​​​​
2-6 رقم کله‌قوچی

پسته کله‌قوچی به دلیل درشتی میوه و شکل گرد و فندقی آن شهرت زیادی پیدا کرده است. این رقم عملکرد مناسبی دارد اما نسبت به کم‌آبی و کمبود عناصر غذایی حساس‌تر است. بیشتر برگ‌های آن پنج برگچه‌ای هستند و برگچه انتهایی بزرگ‌تر از برگچه‌های کناری است. کله‌قوچی از ارقام زودگل محسوب می‌شود و به همین دلیل در برابر سرمای دیررس بهاره آسیب‌پذیری بیشتری دارد. زمان برداشت این رقم معمولاً در نیمه دوم شهریورماه است.

3-6 رقم احمدآقایی

رقم احمدآقایی به دلیل ظاهر کشیده، رنگ روشن پوست استخوانی و بازارپسندی بالا، از ارقام محبوب پسته به شمار می‌رود. بیشتر برگ‌های این رقم سه برگچه‌ای هستند. این رقم از نظر زمان گل‌دهی در گروه متوسط قرار می‌گیرد و محصول آن معمولاً در اواخر شهریور برداشت می‌شود.

4-6 رقم اوحدی

اوحدی یکی از رایج‌ترین و گسترده‌ترین ارقام پسته در ایران است و در بسیاری از باغ‌های پسته کشور کشت می‌شود. این رقم سازگاری خوبی با شرایط مختلف آب‌وهوایی دارد و به همین دلیل مورد توجه باغداران قرار گرفته است. برگ‌های آن عمدتاً سه برگچه‌ای هستند و برگچه انتهایی بزرگ‌تر از برگچه‌های جانبی است. اوحدی از ارقام زودرس محسوب می‌شود و معمولاً در اوایل شهریور قابل برداشت است.

5-6 رقم ممتاز

میوه‌های رقم ممتاز کشیده و بادامی شکل هستند و مغز آن‌ها طعم مطلوبی دارد. بیشتر برگ‌های این رقم سه برگچه‌ای هستند. این رقم زودگل بوده و برداشت آن معمولاً در اواخر شهریور انجام می‌شود.

6-6 رقم سفید پسته نوق

این رقم از گذشته در منطقه نوق رفسنجان کشت می‌شده و در مناطق گرم‌تر رشد مناسبی دارد. میوه‌های آن بادامی شکل هستند و درختان آن زودگل می‌باشند. برداشت محصول این رقم معمولاً در اواخر شهریور انجام می‌شود و در گروه ارقام دیررس قرار دارد.

7-6 رقم بادامی زرند

میوه‌های این رقم کوچک، کشیده و خنجری شکل هستند و رنگ نسبتاً مات‌تری دارند. منشأ آن باغ‌های قدیمی منطقه زرند کرمان است. بیشتر برگ‌های آن پنج برگچه‌ای هستند. این رقم زودگل بوده و محصول آن در نیمه اول مردادماه برداشت می‌شود، به همین دلیل از ارقام بسیار زودرس به شمار می‌آید.

8-6 رقم خنجری دامغان

خنجری دامغان یکی از ارقام معروف منطقه دامغان است که میوه‌هایی کشیده و بادامی شکل دارد. برگ‌های آن عمدتاً سه برگچه‌ای هستند و برگچه انتهایی بزرگ‌تر است. این رقم دیرگل بوده و محصول آن معمولاً در نیمه دوم شهریور برداشت می‌شود.

9-6 رقم شاه‌پسند

رقم شاه‌پسند نیز از ارقام تجاری منطقه دامغان محسوب می‌شود. میوه‌های آن بادامی شکل بوده و بیشتر برگ‌های آن سه برگچه‌ای هستند. این رقم دیرگل است و برداشت آن در دهه دوم شهریورماه انجام می‌شود.

10-6 رقم قزوینی

منشأ این رقم منطقه قزوین است و در برخی مناطق با نام «کله‌بزی» شناخته می‌شود. میوه‌های آن کوچک، بادامی شکل و دارای مغزی نسبتاً سبزرنگ هستند. تعداد میوه در هر خوشه زیاد است و بیشتر برگ‌های آن سه برگچه‌ای می‌باشند. این رقم دیرگل بوده اما محصول آن نسبتاً زودتر برداشت می‌شود و از ارقام خیلی زودرس به شمار می‌آید.

6- مهم‌ترین ارقام پسته در ایران

1-7 گل‌انگیزی

درخت پسته گیاهی دوپایه است؛ یعنی گل‌های نر و ماده روی درختان جداگانه تشکیل می‌شوند. گل‌آذین پسته به صورت خوشه‌ای مرکب بوده و معمولاً روی شاخه‌های یک‌ساله ظاهر می‌شود.
فرایند تشکیل و تمایز جوانه‌های گل در سال قبل از گل‌دهی انجام می‌گیرد و جوانه‌های گل بر روی شاخه‌هایی که در همان فصل رشد ایجاد شده‌اند، شکل می‌گیرند. جوانه‌های گل نسبت به جوانه‌های رویشی بزرگ‌تر هستند و نوک برجسته‌تری دارند؛ به همین دلیل در فصل زمستان می‌توان آن‌ها را از جوانه‌های رویشی تشخیص داد.

2-7 گل‌دهی

هر خوشه گل پسته شامل تعداد زیادی گل منفرد است و معمولاً تعداد گل‌ها در خوشه‌های نر بیشتر از خوشه‌های ماده می‌باشد. پس از کامل شدن مراحل رشد جوانه‌های گل در طول فصل رشد و سپری شدن دوره سرمای زمستان، با فراهم شدن شرایط مناسب محیطی، گل‌دهی درختان در فصل بهار و معمولاً در فروردین‌ماه آغاز می‌شود.
در یک رقم مشخص، درختان نر معمولاً زودتر از درختان ماده همان رقم گل می‌دهند و گرده خود را آزاد می‌کنند تا عمل گرده‌افشانی به‌خوبی انجام شود.

ارقام ماده پسته از نظر زمان گل‌دهی به سه گروه تقسیم می‌شوند:

ارقام زودگل: کله‌قوچی، ممتاز و سفید پسته نوق
ارقام متوسط گل: احمدآقایی، اوحدی و بادامی زرند
ارقام دیرگل: اکبری، شاه‌پسند و خنجری دامغان

فنولوژی رشد و نمو گل های نر و ماده در P.vera











​​​​​​​
​​​​​​​گرده‌افشانی درختان پسته عمدتاً توسط باد انجام می‌شود، بنابراین وجود جریان هوای ملایم برای انتقال مناسب گرده‌ها ضروری است. در مقابل، بادهای شدید، گرم، طوفانی یا همراه با رطوبت بالا می‌توانند فرایند گرده‌افشانی را مختل کرده و میزان تلقیح را کاهش دهند. همچنین بارندگی، افزایش رطوبت نسبی هوا و انجام سم‌پاشی در زمان گل‌دهی از عواملی هستند که باعث کاهش راندمان گرده‌افشانی و در نتیجه کاهش تشکیل میوه می‌شوند.

​​​​​​​3-7 تشکیل میوه

پس از باز شدن کامل گل‌های ماده، کلاله هر گل معمولاً به مدت ۲ تا ۳ روز آمادگی پذیرش گرده را دارد و این دوره برای کل درخت حدود ۵ تا ۱۰ روز ادامه پیدا می‌کند. در این زمان، کلاله به رنگ سبز روشن بوده و سطح آن دارای برجستگی‌ها و مواد چسبنده‌ای است که به جذب بهتر دانه‌های گرده کمک می‌کند.
درصد گل‌هایی که در نهایت به میوه تبدیل می‌شوند در سال‌های مختلف متفاوت است، اما به طور معمول تنها حدود ۱۰ درصد گل‌ها تبدیل به میوه می‌شوند. گل‌هایی که گرده‌افشانی و تلقیح در آن‌ها انجام نشود، معمولاً ۳ تا ۴ هفته پس از گل‌دهی کامل ریزش می‌کنند.

4-7 رشد و نمو میوه

بعد از تشکیل میوه، در ابتدا رشد اصلی مربوط به پوسته خارجی میوه است و جنین رشد قابل توجهی ندارد. دیواره تخمدان به سرعت رشد می‌کند تا اندازه نهایی میوه در حدود اواخر خردادماه کامل شود.
پس از کامل شدن رشد پوسته خارجی، رشد مغز یا جنین پسته آغاز می‌شود و این روند معمولاً تا اواخر مردادماه ادامه دارد. بعد از تکمیل رشد مغز، اندازه نهایی میوه کمی افزایش یافته و پسته به مرحله رسیدگی کامل می‌رسد.
رشد میوه پسته به طور کلی در سه مرحله انجام می‌شود که شامل دو مرحله رشد سریع و یک مرحله رشد کند یا بطئی است.

5-7 ریزش جوانه‌های گل

در درخت پسته، بین جوانه‌های گل و میوه‌های در حال رشد رقابت شدیدی برای جذب مواد غذایی وجود دارد. به همین دلیل بخشی از جوانه‌های گل ریزش می‌کنند. میزان این ریزش به عواملی مانند مقدار محصول، نوع رقم، نوع پایه و وضعیت تغذیه درخت بستگی دارد، اما معمولاً در سال‌هایی که محصول زیاد است، شدت ریزش بیشتر می‌شود.
ریزش جوانه‌های گل باعث کاهش محصول سال بعد خواهد شد. این ریزش ممکن است از تیرماه آغاز شده و تا اواخر زمستان ادامه پیدا کند، به‌طوری‌که در نهایت تنها درصد کمی از جوانه‌های گل روی درخت باقی می‌مانند. کاهش سطح برگ و افزایش تعداد میوه روی شاخه‌ها نیز می‌تواند ریزش جوانه‌ها را تشدید کند.

6-7 سال‌آوری

سال‌آوری به حالتی گفته می‌شود که درخت در یک سال محصول زیادی تولید کند و در سال بعد محصول آن کاهش یابد یا بسیار کم شود. این پدیده در درخت پسته بسیار رایج است.
در سال‌های پرمحصول، میوه‌های زیاد باعث رقابت شدید برای جذب مواد غذایی و مواد قندی می‌شوند و در نتیجه تعداد زیادی از جوانه‌های گل ریزش می‌کنند. کاهش تعداد جوانه‌های گل سبب می‌شود درخت در سال بعد محصول کمتری تولید کند. به این ترتیب، تولید محصول در درخت پسته به صورت یک‌سال در میان یا نامتعادل مشاهده می‌شود که به آن سال‌آوری گفته می‌شود.​​​​​​​

​​​​​​​7-7 غالبیت انتهایی

درخت پسته دارای خاصیتی به نام غالبیت انتهایی است؛ به این معنا که جوانه انتهایی شاخه رشد بیشتری نسبت به جوانه‌های جانبی دارد و مانع رشد آن‌ها می‌شود. این ویژگی باعث می‌شود تعداد شاخه‌های جانبی و محل‌های باردهی کاهش پیدا کند و در نتیجه میزان تولید محصول کمتر شود.
در چنین شرایطی معمولاً فقط تعداد محدودی از جوانه‌ها در هر سال به جوانه گل تبدیل می‌شوند و بخش زیادی از جوانه‌ها به صورت رویشی یا غیرفعال باقی می‌مانند.

8-7 پوکی پسته

به میوه‌های پسته‌ای که فاقد مغز هستند، پسته پوک گفته می‌شود. این حالت ممکن است به دلیل انجام نشدن گرده‌افشانی و لقاح یا در اثر از بین رفتن جنین پس از تشکیل اولیه میوه ایجاد شود.
میزان پوکی در ارقام مختلف پسته متفاوت است و عواملی مانند نوع رقم، پایه، گرده‌افشانی، شرایط تغذیه‌ای و سال‌آوری در آن تأثیر دارند. میوه‌های پوک در مراحل اولیه رشد، مشابه میوه‌های سالم رشد می‌کنند و از نظر اندازه تقریباً طبیعی به نظر می‌رسند، اما در مرحله نهایی رشد، مغز تشکیل نمی‌شود. این میوه‌ها هنگام رسیدن معمولاً رنگ سبز روشن‌تری دارند.

9-7 نیاز سرمایی

درخت پسته مانند سایر درختان خزان‌دار برای خروج از خواب زمستانه و رشد طبیعی جوانه‌ها، به مقدار مشخصی سرما نیاز دارد. این نیاز سرمایی معمولاً حدود ۱۰۰۰ ساعت دمای کمتر از ۷ درجه سانتی‌گراد در طول زمستان است.
اگر سرمای مورد نیاز درخت تأمین نشود، مشکلاتی مانند تأخیر در گل‌دهی، نامنظم شدن باز شدن گل‌ها، کاهش تعداد برگچه‌ها، تشکیل برگ‌های غیرطبیعی و حتی گل‌دهی نامناسب روی شاخه‌ها ایجاد می‌شود.

10-7 زودخندانی

گاهی قبل از رسیدگی کامل میوه، پوست سبز خارجی همراه با پوست استخوانی در محل شکاف پسته باز می‌شود. به این نوع پسته‌ها «زودخندان» گفته می‌شود.
ایجاد شکاف در پوست سبز می‌تواند راه ورود قارچ‌ها و حشرات ناقل عوامل بیماری‌زا را فراهم کند. در صورت مناسب بودن شرایط، برخی قارچ‌ها در داخل میوه رشد کرده و سم خطرناکی به نام آفلاتوکسین تولید می‌کنند. این موضوع یکی از مهم‌ترین مشکلات بهداشتی و صادراتی پسته محسوب می‌شود.
در برخی موارد، پسته‌های زودخندان می‌توانند منبع گسترش آلودگی در باغ یا محصول انبار شده نیز باشند. با اجرای مدیریت صحیح باغ، تغذیه مناسب و انجام به‌موقع عملیات داشت می‌توان میزان زودخندانی را کاهش داد.

​​​​​​​11-7 روش‌های تکثیر درخت پسته

تکثیر درخت پسته به دو روش کلی جنسی و غیرجنسی انجام می‌شود که هرکدام کاربرد و ویژگی‌های خاص خود را دارند.

الف) تکثیر جنسی

در این روش، ابتدا بذرهای سالم، یکنواخت و مرغوب از ارقام مناسب انتخاب می‌شوند. بذرها پیش از کاشت، معمولاً برای مدتی در آب و محلول‌های قارچ‌کش مناسب خیسانده می‌شوند تا ضدعفونی شده و درصد جوانه‌زنی آن‌ها افزایش یابد. سپس بذرها در شرایط مناسب از نظر دما، رطوبت و خاک کشت می‌شوند تا نهال تولید گردد.

ب) تکثیر غیرجنسی

در روش غیرجنسی، گیاه جدید بدون استفاده از بذر و با استفاده از بخش‌هایی از گیاه مادری تولید می‌شود. مهم‌ترین روش‌های تکثیر غیرجنسی در پسته عبارت‌اند از:

1- پیوند زدن

پیوند رایج‌ترین و مهم‌ترین روش تکثیر غیرجنسی در پسته است. در این روش ابتدا نهال پایه از طریق بذر تولید شده و پس از انتقال به زمین اصلی، رقم موردنظر روی آن پیوند می‌شود. مناسب‌ترین نوع پیوند در پسته، پیوند جوانه است که معمولاً به دو روش لوله‌ای و شکمی انجام می‌شود. زمان مناسب برای انجام پیوند، فصل رشد درخت و معمولاً از اواخر اردیبهشت تا اواخر خردادماه است.

2- خوابانیدن

در این روش، شاخه‌های درخت بدون جدا شدن از گیاه مادری در خاک قرار داده می‌شوند تا به‌تدریج ریشه تولید کنند. پس از ریشه‌دار شدن، شاخه از درخت مادر جدا شده و به‌عنوان یک گیاه مستقل رشد می‌کند. این روش در باغ‌های پسته کمتر رایج است، اما در برخی مناطق از روش خوابانیدن کپه‌ای استفاده می‌شود.

3- قلمه‌زنی

ریشه‌دار کردن قلمه در درخت پسته نسبتاً دشوار است، به‌ویژه زمانی که قلمه‌ها از درختان بالغ تهیه شوند. با این حال، قلمه‌های گرفته‌شده از نهال‌های جوان قابلیت ریشه‌زایی بیشتری دارند. استفاده از هورمون‌های ریشه‌زا می‌تواند به افزایش موفقیت این روش کمک کند، هرچند معمولاً نیاز به غلظت نسبتاً بالایی از هورمون وجود دارد.

4- ریزازدیادی
​​​​​​​​​​​​​​
در روش ریزازدیادی یا کشت بافت، بخش‌های بسیار کوچک گیاه مانند جوانه، برگ، شاخه، جنین یا سایر بافت‌های گیاهی در محیط کشت استریل و مناسب قرار می‌گیرند. این بافت‌ها در شرایط کنترل‌شده دما، نور و رطوبت رشد کرده و به گیاه کامل تبدیل می‌شوند. در سال‌های اخیر از این روش برای تکثیر ارقام پسته و تولید نهال‌های سالم و یکنواخت استفاده شده است.

7- خواص فیزیولوژیکی درختان پسته:

درخت پسته برای رشد مناسب و تولید اقتصادی، به شرایط اقلیمی خاصی نیاز دارد و بهترین عملکرد را در مناطق گرم و خشک نشان می‌دهد.

الف) عرض جغرافیایی

بیشتر مناطق پسته‌کاری ایران در عرض جغرافیایی ۲۷ تا ۳۷ درجه شمالی قرار دارند. این محدوده از نظر شرایط آب‌وهوایی، نور و دما برای رشد درخت پسته مناسب است.

ب) ارتفاع از سطح دریا

باغ‌های پسته معمولاً در ارتفاع ۹۰۰ تا ۲۰۰۰ متر از سطح دریا احداث می‌شوند. قرار گرفتن در این ارتفاعات باعث فراهم شدن شرایط مناسب دمایی برای رشد و باردهی درخت می‌شود.

ج) دما

درخت پسته مقاومت نسبتاً بالایی به گرما و سرما دارد و می‌تواند دمای حدود ۴۵ درجه سانتی‌گراد در تابستان و تا حدود ۲۰- درجه سانتی‌گراد در زمستان را تحمل کند.
با این حال، این درخت نسبت به سرمای دیررس بهاره حساس است و کاهش دما در زمان گل‌دهی و تشکیل میوه می‌تواند خسارت زیادی به محصول وارد کند. حتی دماهای نزدیک به صفر درجه نیز در برخی مراحل رشد ممکن است باعث آسیب به گل‌ها و جوانه‌ها شوند.

د) رطوبت نسبی

درخت پسته در مناطق با رطوبت پایین عملکرد بهتری دارد و مناسب است که رطوبت نسبی هوا در فصل تابستان کمتر از ۳۵ درصد باشد.
رطوبت بالای هوا می‌تواند باعث افزایش بیماری‌های قارچی، به‌ویژه در زمان رسیدن محصول شود. همچنین رطوبت زیاد در فصل گل‌دهی موجب کاهش راندمان گرده‌افشانی و تلقیح خواهد شد.
به طور کلی، وجود تابستان‌های گرم، خشک و طولانی همراه با زمستان‌های نسبتاً سرد و معتدل، بهترین شرایط محیطی را برای کشت و پرورش پسته فراهم می‌کند.

8- شرایط آب و هوایی مناسب برای درخت پسته

فصل سوم

1- کیفیت خاک

درخت پسته نسبت به بسیاری از درختان باغی، تحمل بیشتری به شرایط نامساعد خاک دارد، اما برای رشد مناسب و تولید اقتصادی، خاک باید از زهکشی مناسب، عمق کافی و تهویه مطلوب برخوردار باشد. خاک‌های سنگین، شور و دارای لایه سخت می‌توانند رشد ریشه را محدود کرده و عملکرد درخت را کاهش دهند.

2- کیفیت آب آبیاری

کیفیت آب آبیاری یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر رشد، سلامت و عملکرد درختان پسته است. شوری آب، میزان سدیم، کلر و برخی عناصر موجود در آب می‌توانند تأثیر مستقیم بر خاک و درخت داشته باشند.
​​​​​​​
الف) شوری مناسب آب

اگر هدایت الکتریکی آب آبیاری (EC) کمتر از ۰٫۷ دسی‌زیمنس بر متر و مقدار SAR کمتر از ۳٫۵ باشد، آب از کیفیت مطلوبی برخوردار بوده و محدودیتی برای استفاده در آبیاری ایجاد نمی‌کند.

ب) شوری بالا در آب

در صورتی که EC آب بیشتر از ۲ دسی‌زیمنس بر متر باشد، احتمال تجمع املاح در خاک افزایش پیدا می‌کند. این شرایط می‌تواند به‌تدریج باعث شور و قلیایی شدن خاک شده و مشکلاتی برای رشد درخت ایجاد کند. به همین دلیل استفاده از این نوع آب‌ها نیازمند مدیریت دقیق‌تری است.

پ) بالا بودن SAR آب

اگر مقدار SAR آب از ۷ بیشتر باشد، نفوذ آب در خاک کاهش می‌یابد. در این حالت، افزایش سدیم نسبت به کلسیم و منیزیم باعث پراکندگی ذرات خاک، سله‌بندی سطح خاک و بسته شدن منافذ آن می‌شود که در نهایت تهویه و نفوذپذیری خاک را کاهش می‌دهد.

ت) وجود بر و کلر در آب

بالا بودن مقدار عناصر بر و کلر در آب آبیاری می‌تواند برای درخت پسته مشکل‌ساز شود. اگر مقدار بر بیشتر از ۰٫۷ قسمت در میلیون و کلر بیش از ۳ میلی‌اکی‌والان در لیتر باشد، این عناصر به‌تدریج در خاک و گیاه تجمع یافته و باعث بروز علائم مسمومیت و کاهش رشد و عملکرد درخت خواهند شد.

9- کیفیت آب و خاک مناسب 

نمونه‌برداری از خاک و آب در باغ پسته یکی از مهم‌ترین اقدامات برای مدیریت صحیح تغذیه، افزایش عملکرد و بهبود کیفیت محصول است. بدون اطلاع از وضعیت عناصر غذایی خاک و کیفیت آب آبیاری، انتخاب کود و تعیین مقدار مصرف آن بیشتر بر اساس حدس و تجربه انجام می‌شود. به همین دلیل، انجام آزمایش‌های دوره‌ای خاک و آب به باغداران کمک می‌کند تا برنامه تغذیه‌ای دقیق‌تر، اقتصادی‌تر و مؤثرتری برای باغ خود تدوین کنند.

الف) اهمیت آزمایش خاک در باغ‌های پسته

آزمایش خاک اطلاعات ارزشمندی درباره ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک از جمله میزان عناصر غذایی، شوری، اسیدیته (pH)، ماده آلی و سایر عوامل مؤثر بر رشد درختان پسته ارائه می‌دهد. این اطلاعات مبنای تصمیم‌گیری برای انتخاب نوع کود، مقدار مصرف و زمان مناسب کوددهی است و از مصرف بی‌رویه یا غیرضروری کودها جلوگیری می‌کند.
برای دستیابی به نتایج دقیق، نمونه‌برداری خاک باید از چند نقطه مختلف باغ و به‌صورت زیگزاگی انجام شود. معمولاً نمونه‌ها از عمق‌های 0 تا 30 و 30 تا 60 سانتی‌متری برداشت شده و پس از مخلوط شدن، یک نمونه مرکب برای آزمایش به آزمایشگاه ارسال می‌شود. این روش باعث می‌شود نمونه نهایی نماینده واقعی شرایط خاک باغ باشد.
​​​​​​​
ب) اهمیت آزمایش آب آبیاری

کیفیت آب آبیاری تأثیر مستقیمی بر رشد درخت، جذب عناصر غذایی و وضعیت خاک دارد. در بسیاری از مناطق پسته‌کاری، محدودیت‌های مربوط به کیفیت آب می‌تواند به اندازه کمبود عناصر غذایی بر عملکرد باغ اثرگذار باشد. آزمایش آب، اطلاعاتی درباره شوری، میزان سدیم، بی‌کربنات، کلر و سایر ترکیبات محلول ارائه می‌دهد و به شناسایی مشکلات احتمالی کمک می‌کند.
برای نمونه‌برداری آب، باید نمونه در زمان فعالیت چاه یا منبع آبیاری و پس از چند دقیقه جریان یافتن آب برداشت شود. همچنین استفاده از ظرف تمیز و بدون آلودگی برای جلوگیری از خطا در نتایج آزمایش ضروری است.

پ) نقش نمونه‌برداری در افزایش عملکرد باغ پسته

مونه‌برداری منظم از خاک و آب، پایه و اساس مدیریت علمی باغ‌های پسته محسوب می‌شود. نتایج این آزمایش‌ها امکان تنظیم دقیق برنامه‌های تغذیه‌ای و آبیاری را فراهم کرده و به باغداران کمک می‌کند تا هزینه‌های تولید را کاهش دهند، بهره‌وری مصرف کود و آب را افزایش دهند و در نهایت به عملکرد بالاتر و محصولی با کیفیت‌تر دست یابند.
به همین دلیل توصیه می‌شود آزمایش خاک و آب به‌صورت دوره‌ای و قبل از تدوین برنامه تغذیه سالانه باغ انجام شود تا تصمیمات مدیریتی بر پایه اطلاعات واقعی و قابل اعتماد اتخاذ گردد.

10- نمونه برداری از آب و خاک در باغ پسته 

1- کود آلی

به هرکودی که منشأ طبیعی و زیستی داشته باشد و از تجزیه مواد زنده به دست آید کود آلی گفته می شود. 
   به طور کلی مزیت کودهای آلی به طور عمده ناشی از مقدار ازت (N) آنها است. نیتروژن می تواند به شکل آلی در خاک ذخیره شده و پس از معدنی شدن برای گیاه قابل استفاده خواهد شد. گیاهان پوشش دهنده سطح خاک که در پاییز و ابتدای بهار می رویند، ازت معدنی خاک را جذب و به مواد آلی تبدیل می نمایند، لذا باعث کاهش آبشویی و ازت زدایی می گردد.
شخم زدن و مخلوط نمودن گیاه پوشش دهنده، در خلال فصل رشد، از راه فرآیند معدنی کردن ازت (N)، آن را به صورت تدریجی آزاد می سازد.

مزایای کودهای آلی:
•    تأمین عناصر ضروری پرمصرف و کم مصرف
•    افزایش نفوذپذیری خاک نسبت به آب و هوا

انواع کودهای آلی:
•    دامی، گیاهی، کمپوست، ورمی کمپوست، کود سبز

11- کود مناسب برای پسته

الف) کود دامی
در ایران، به‌ویژه در باغات پسته، استفاده از کودهای آلی به‌خصوص کود مرغی (کود ماکیان) بسیار رایج است. با این حال، مصرف مداوم و پیوسته این نوع کود توصیه نمی‌شود و بهتر است هر 3 تا 5 سال یک‌بار از سایر منابع کود آلی مانند کود گاوی یا گوسفندی نیز استفاده گردد تا تعادل عناصر غذایی در خاک حفظ شود.
به دلیل بالا بودن میزان نیتروژن در کود مرغی، مصرف آن باید با دقت انجام شود. برای درختان جوان (تا حدود 15 سال)، مصرف بیش از 10 تن در هکتار توصیه نمی‌شود. در مورد درختان بارور و مسن، این مقدار را می‌توان حداکثر تا 20 تن در هکتار افزایش داد.
به طور کلی، کودهای پرندگان به‌ویژه کود مرغی دارای مقادیر نسبتاً بالای عناصر ریزمغذی از جمله آهن هستند. در نتیجه، در باغاتی که میزان آهک خاک (CaCO₃) بیش از 30 درصد است، مصرف مداوم و بیش از حد این کودها می‌تواند موجب بروز عدم تعادل تغذیه‌ای شود و باید از آن اجتناب گردد.
در خصوص کودهای دامی گاوی و گوسفندی، تفاوت اساسی در نحوه مصرف وجود ندارد و حتی استفاده ترکیبی از آن‌ها توصیه می‌شود. کود گاوی معمولاً دارای نیتروژن و پتاسیم کمتری نسبت به کود گوسفندی است؛ بنابراین در خاک‌های فقیر از نظر پتاسیم، استفاده از کود گوسفندی مناسب‌تر است، در حالی که کود گاوی برای خاک‌های با حاصلخیزی متوسط تا بالا گزینه بهتری محسوب می‌شود.
میزان مصرف کودهای دامی (گاوی، گوسفندی یا مخلوط) برای درختان جوان (زیر 15 سال) حدود 20 تن در هکتار و برای درختان بارور و مسن بین 20 تا 40 تن در هکتار توصیه می‌شود.
در صورت مشاهده مشکلات تغذیه‌ای ناشی از عوامل مختلف مانند ویژگی‌های ژنتیکی پایه و پیوندک، تغییرات موضعی pH خاک یا بروز علائم کمبود به‌صورت لکه‌ای و تدریجی، می‌توان از کودهای شیمیایی به‌عنوان مکمل استفاده کرد. این کودها ترجیحاً به‌صورت محلول‌پاشی، تزریق در سیستم آبیاری یا مصرف موضعی در خاک به کار می‌روند. در این شرایط، توصیه می‌شود مقدار مصرف کودهای شیمیایی به حدود نصف دوزهای معمول کاهش یابد.
تمامی کودهای آلی (مرغی، گاوی، گوسفندی و غیره) باید به‌عنوان کود زمستانه، در شیار کودی به عرض و عمق حدود 40 سانتی‌متر و در ناحیه انتهایی سایه‌انداز درختان (محل توسعه ریشه‌های فعال) مصرف شوند.

ب) کمپوست

کمپوست حاصل تجزیه کنترل‌شده بقایای گیاهی، فضولات حیوانی و سایر مواد آلی توسط میکروارگانیسم‌ها در شرایط هوازی است. این فرآیند باعث تبدیل مواد خام و ناپایدار به ماده‌ای پایدار، غنی و قابل جذب برای گیاه می‌شود که نقش مهمی در بهبود خصوصیات فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک دارد.
یکی از مهم‌ترین مزایای کمپوست، بهبود ساختار خاک است. در خاک‌های سبک (شنی) باعث افزایش نگهداری آب و مواد غذایی می‌شود و در خاک‌های سنگین (رسی) موجب افزایش تخلخل، تهویه و نفوذپذیری آب خواهد شد. همچنین کمپوست با افزایش ماده آلی، ظرفیت نگهداری عناصر غذایی (CEC) را بالا برده و از شستشوی عناصر جلوگیری می‌کند.
کمپوست منبع مناسبی از عناصر غذایی پرمصرف و ریزمغذی‌ها مانند نیتروژن، فسفر، پتاسیم، آهن، روی و منگنز است که به‌صورت تدریجی در اختیار گیاه قرار می‌گیرند. این ویژگی باعث می‌شود خطر سوختگی ریشه نسبت به کودهای شیمیایی بسیار کمتر باشد.
از نظر زیستی، کمپوست باعث افزایش فعالیت میکروارگانیسم‌های مفید خاک شده و به کاهش برخی بیماری‌های خاک‌زاد کمک می‌کند. همچنین می‌تواند تحمل گیاه به تنش‌هایی مانند خشکی، شوری و نوسانات دمایی را افزایش دهد.
در باغات پسته، استفاده از کمپوست به‌عنوان جایگزین یا مکمل کودهای دامی توصیه می‌شود، به‌خصوص در شرایطی که دسترسی به کود دامی باکیفیت محدود باشد. کمپوست باید کاملاً رسیده (بدون بوی نامطبوع و فاقد بذر علف هرز) باشد. زمان مصرف معمولاً در فصل خواب درخت (زمستان) و به‌صورت چالکود یا در شیار کودی در ناحیه سایه‌انداز درخت است.
میزان مصرف کمپوست بسته به کیفیت آن و شرایط خاک، معمولاً بین 10 تا 30 تن در هکتار توصیه می‌شود. در صورت استفاده همزمان با کودهای شیمیایی، می‌توان مصرف کود شیمیایی را کاهش داد.

ج) ورمی کمپوست
​​​​​​​
ورمی‌کمپوست نوعی کود آلی پیشرفته است که از تجزیه مواد آلی توسط کرم‌های خاکی و فعالیت میکروارگانیسم‌ها تولید می‌شود. در این فرآیند، مواد آلی خام به ترکیباتی پایدار، غنی و بسیار قابل جذب برای گیاه تبدیل می‌شوند.
ورمی‌کمپوست از نظر تغذیه‌ای یکی از غنی‌ترین کودهای آلی محسوب می‌شود و حاوی مقادیر قابل توجهی از عناصر پرمصرف (نیتروژن، فسفر، پتاسیم) و ریزمغذی‌ها (آهن، روی، منگنز و...) است. این عناصر به‌صورت قابل جذب و تدریجی در اختیار گیاه قرار می‌گیرند، بنابراین راندمان مصرف آن نسبت به بسیاری از کودهای دیگر بالاتر است.
از ویژگی‌های مهم ورمی‌کمپوست می‌توان به وجود آنزیم‌ها و جمعیت بالای میکروارگانیسم‌های مفید اشاره کرد. این عوامل باعث افزایش رشد ریشه، بهبود جوانه‌زنی، افزایش جذب عناصر غذایی و در نهایت بهبود عملکرد گیاه می‌شوند.
از نظر فیزیکی، ورمی‌کمپوست باعث بهبود ساختمان خاک، افزایش تخلخل، بهبود نگهداری آب و کاهش سفتی خاک می‌شود. همچنین این کود می‌تواند به کاهش برخی بیماری‌های خاک‌زاد و افزایش مقاومت گیاه به تنش‌های محیطی مانند خشکی و شوری کمک کند.
در باغات پسته، ورمی‌کمپوست معمولاً به‌عنوان مکمل کودهای دامی یا شیمیایی استفاده می‌شود، زیرا به دلیل قیمت بالاتر، مصرف آن در مقیاس زیاد کمتر رایج است. این کود را می‌توان در زمان خواب درخت (زمستان) یا در طول فصل رشد به‌صورت چالکود، مصرف موضعی در اطراف ریشه یا حتی در برخی موارد به‌صورت عصاره (تی‌کمپوست) استفاده کرد.
میزان مصرف بسته به هدف استفاده متفاوت است، اما به‌طور معمول بین 4 تا 10 تن در هکتار در باغات توصیه می‌شود. مصرف بیش از حد آن معمولاً مشکل‌ساز نیست، اما از نظر اقتصادی به‌صرفه نخواهد بود.

د) کود سبز

​​​​​​​به‌طور متوسط، هر 1 کیلوگرم کود حیوانی از نظر تأمین ماده آلی و عناصر غذایی، ارزشی معادل حدود 2.5 کیلوگرم کود سبز دارد. با این حال، استفاده از کود سبز علاوه بر افزایش ماده آلی خاک، از طریق فرآیند معدنی شدن، به‌ویژه در مورد نیتروژن، می‌تواند بخشی از نیاز غذایی گیاه را نیز تأمین نماید.
برای انتخاب گیاه مناسب جهت تولید کود سبز، توجه به برخی ویژگی‌ها ضروری است. گیاه انتخابی باید دارای رشد سریع باشد تا بتواند ضمن تولید حجم بالایی از بیوماس، از رشد علف‌های هرز نیز جلوگیری کند. همچنین این گیاه باید با دور آبیاری باغ پسته سازگار بوده و نیاز آبی بالایی نداشته باشد. از سوی دیگر، توانایی رشد مناسب در دوره‌هایی که ارزش آب کمتر است (از زمستان تا اواخر بهار) نیز از اهمیت بالایی برخوردار است.
در باغ‌های پسته، توصیه می‌شود گیاهان کود سبز در بین ردیف‌های درختان کشت شوند. در صورت افزایش بیش از حد ارتفاع، لازم است گیاهان قبل از بذر‌دهی خرد شده و بدون آسیب به گل و میوه درختان، به‌طور یکنواخت در خاک مدفون شوند تا فرآیند تجزیه به‌خوبی انجام گیرد.
گیاهان مناسب برای کود سبز در باغات پسته، باید علاوه بر داشتن ویژگی‌های ذکرشده، فاقد بیماری‌های مشترک با درخت پسته باشند تا از انتقال عوامل بیماری‌زا جلوگیری شود.

ه) کود آلی مایع
​​​​​​​
​​​​​​​کودهای آلی مایع دسته‌ای از کودهای آلی هستند که به‌صورت محلول یا سوسپانسیون تولید شده و معمولاً از فرآوری مواد آلی مانند کمپوست، لئوناردیت، بقایای گیاهی یا فضولات دامی به‌دست می‌آیند. از مهم‌ترین انواع این کودها می‌توان به عصاره کمپوست (Tea Compost) و ترکیبات هیومیکی مانند هیومیک اسید و فولویک اسید اشاره کرد.
ویژگی اصلی کودهای آلی مایع، قابلیت جذب سریع آن‌ها توسط گیاه است. این کودها می‌توانند از طریق ریشه (در سیستم آبیاری) یا از طریق برگ (محلول‌پاشی) جذب شوند و به همین دلیل، در شرایطی که گیاه نیاز فوری به عناصر غذایی یا بهبود وضعیت رشد دارد، بسیار مؤثر هستند.
ترکیبات هیومیکی موجود در این کودها نقش مهمی در بهبود رشد ریشه دارند. این مواد توسعه ریشه‌های فرعی را تحریک کرده و در نتیجه جذب آب و عناصر غذایی را افزایش می‌دهند. همچنین این ترکیبات باعث بهبود ساختمان خاک، افزایش ظرفیت نگهداری آب و عناصر غذایی و کاهش اثرات منفی شوری و قلیائیت خاک می‌شوند.
کودهای آلی مایع علاوه بر تأمین عناصر غذایی، حاوی ترکیبات زیستی و محرک‌های رشد هستند که به افزایش مقاومت گیاه در برابر تنش‌های محیطی مانند خشکی، شوری، سرما و گرما کمک می‌کنند. استفاده منظم از این کودها می‌تواند به بهبود عملکرد، افزایش کیفیت محصول و کاهش تنش‌های فیزیولوژیک در گیاه منجر شود.
در باغات پسته، این کودها معمولاً به‌عنوان مکمل در کنار کودهای پایه (آلی و شیمیایی) استفاده می‌شوند. زمان مصرف بسته به هدف متفاوت است، اما معمولاً در مراحل حساس رشد مانند شروع رشد رویشی، قبل از گل‌دهی و بعد از تشکیل میوه توصیه می‌شود. میزان مصرف نیز بسته به نوع محصول و غلظت آن متفاوت بوده و باید بر اساس دستورالعمل تولیدکننده تنظیم گردد.

و) بقایای گیاهی (مالچ آلی)
​​​​​​​
​​​​​​​مالچ آلی به استفاده از بقایای گیاهی مانند کاه، کلش، برگ، شاخه‌های خردشده و سایر مواد آلی گفته می‌شود که به‌صورت پوشش روی سطح خاک قرار می‌گیرند. این روش یکی از ساده‌ترین و کم‌هزینه‌ترین راهکارها برای بهبود شرایط خاک و مدیریت تنش‌های محیطی در باغات، به‌ویژه باغات پسته است. یکی از مهم‌ترین مزایای مالچ آلی، کاهش تبخیر آب از سطح خاک و در نتیجه حفظ رطوبت در ناحیه ریشه است. این موضوع در مناطق خشک و نیمه‌خشک که باغات پسته در آن‌ها قرار دارند، اهمیت بسیار زیادی دارد و می‌تواند باعث کاهش دفعات آبیاری و افزایش بهره‌وری آب شود.
مالچ آلی همچنین نقش مهمی در تعدیل دمای خاک دارد؛ به‌طوری که در فصل گرم، دمای خاک را کاهش داده و در فصل سرد، از نوسانات شدید دمایی جلوگیری می‌کند. این موضوع به حفظ سلامت ریشه و بهبود فعالیت میکروارگانیسم‌های خاک کمک می‌کند.
از دیگر مزایای این روش، جلوگیری از رشد علف‌های هرز است. پوشش سطح خاک باعث کاهش نور و فضای مناسب برای جوانه‌زنی بذر علف‌های هرز شده و در نتیجه نیاز به کنترل شیمیایی یا مکانیکی علف‌های هرز کاهش می‌یابد.
در بلندمدت، مالچ‌های آلی به‌تدریج تجزیه شده و باعث افزایش ماده آلی خاک و بهبود ساختار آن می‌شوند. این فرآیند به افزایش ظرفیت نگهداری آب و عناصر غذایی کمک می‌کند.
در باغات پسته، توصیه می‌شود مالچ در اطراف درخت و در محدوده سایه‌انداز، با فاصله‌ای مناسب از تنه درخت (برای جلوگیری از بیماری و پوسیدگی طوقه) پخش شود. ضخامت مناسب مالچ معمولاً بین 5 تا 10 سانتی‌متر است. همچنین باید از بقایای گیاهی سالم و عاری از بذر علف هرز و عوامل بیماری‌زا استفاده شود.

​​​​سال‌آوری در درختان پسته به حالتی گفته می‌شود که درخت یک سال محصول زیاد (سال “on”) و سال بعد محصول کم (سال “off”) تولید می‌کند. مکانیسم سال‌آوری در پسته تا حدودی با سایر درختان میوه متفاوت است، زیرا درخت پسته هر ساله جوانه‌های گل زیادی تشکیل می‌دهد، اما بخش قابل‌توجهی از این جوانه‌ها به‌دلیل محدودیت منابع (آب، مواد غذایی و انرژی) دچار ریزش می‌شوند.
در سال‌هایی که باردهی درخت زیاد است، بخش عمده‌ای از منابع گیاه صرف رشد و پر شدن میوه‌ها می‌شود و در نتیجه، توان درخت برای حفظ و توسعه جوانه‌های گل سال بعد کاهش می‌یابد. این موضوع باعث کاهش محصول در سال بعد (سال کم‌بار) می‌شود و چرخه سال‌آوری شکل می‌گیرد.
عوامل مختلفی بر شدت سال‌آوری در پسته تأثیرگذار هستند، از جمله:
عوامل ژنتیکی: برخی ارقام و پایه‌ها تمایل بیشتری به سال‌آوری دارند
سن درخت: درختان جوان و خیلی مسن معمولاً نوسان بیشتری نشان می‌دهند
عوامل محیطی: تنش‌هایی مانند کم‌آبی، شوری، گرما یا سرما
میزان محصول سال جاری: باردهی بالا باعث تضعیف درخت برای سال بعد می‌شود
برای کاهش و مدیریت سال‌آوری، استفاده از مجموعه‌ای از روش‌های مدیریتی ضروری است:

1. انتخاب ارقام و پایه‌های مناسب:
انتخاب ارقام با تمایل کمتر به سال‌آوری و پایه‌های سازگار با شرایط منطقه، نقش مهمی در کاهش این پدیده دارد.

2. تغذیه و آبیاری صحیح و به‌موقع:
تأمین متعادل عناصر غذایی به‌ویژه نیتروژن، پتاسیم و ریزمغذی‌ها، همراه با مدیریت دقیق آبیاری، به حفظ تعادل رشد رویشی و زایشی کمک می‌کند.

3. استفاده از تنظیم‌کننده‌های رشد:
در برخی شرایط، استفاده هدفمند از مواد تنظیم‌کننده رشد و ترکیبات شیمیایی می‌تواند به کاهش ریزش جوانه‌ها و بهبود یکنواختی باردهی کمک کند.

4. هرس اصولی:
هرس مناسب باعث تعادل بین رشد رویشی و زایشی شده و از فشار بیش از حد به درخت در سال‌های پرمحصول جلوگیری می‌کند.
مدیریت صحیح این عوامل می‌تواند شدت سال‌آوری را کاهش داده و به پایداری تولید در باغات پسته کمک کند.

12- سال آوری درختان پسته 

هرس باردهی به مجموعه عملیاتی گفته می‌شود که بر روی درختان بارده به‌منظور حذف بخشی از شاخه‌ها یا اندام‌های گیاهی انجام می‌شود تا تعادل بین رشد رویشی و زایشی برقرار شده و عملکرد و کیفیت محصول بهبود یابد. در درختان پسته، هرس باردهی شامل هرس تنک شاخه، هرس سربرداری و حذف پاجوش‌ها است.

الف) هرس تنک شاخه (Thinning):
در این روش، هدف اصلی کاهش تعداد شاخه‌های فرعی درجه دو و سه و تنظیم بار درخت است. معمولاً برای کاهش شدت سال‌آوری، قبل از سال پربار، تعداد شاخه‌های میوه‌دهنده را به حدود 50 تا 70 درصد کاهش می‌دهند. این کار باعث می‌شود منابع غذایی درخت به شاخه‌ها و جوانه‌های باقی‌مانده اختصاص یابد و در نتیجه کیفیت جوانه‌های گل، رشد شاخه‌ها و تشکیل خوشه‌ها بهبود پیدا کند. این نوع هرس باید در دوره خواب زمستانه و در درختان در سن باردهی اقتصادی انجام شود.

ب) هرس سربرداری (Heading):
هدف از این نوع هرس، کنترل رشد طولی شاخه‌ها و کاهش غالبیت جوانه انتهایی است. با حذف انتهای شاخه، رشد جوانه‌های جانبی تحریک شده و در نتیجه تعداد شاخه‌های بارده افزایش می‌یابد. این کار علاوه بر افزایش سطح میوه‌دهی، موجب کاهش ارتفاع درخت و بهبود دسترسی نور به داخل تاج می‌شود که در نهایت بر تشکیل جوانه گل تأثیر مثبت دارد. زمان مناسب انجام این عملیات نیز دوره خواب درخت است.

ج) حذف شاخه‌های مزاحم، خشک و آلوده: 
حذف شاخه‌های خشک، بیمار، شکسته و همچنین شاخه‌هایی که رشد نامناسب دارند (مانند شاخه‌های رو به پایین، درهم، متقاطع یا مزاحم حرکت ادوات کشاورزی) ضروری است. باقی ماندن این شاخه‌ها می‌تواند باعث افزایش ریزش محصول، تماس میوه با زمین و افزایش احتمال آلودگی‌های قارچی شود. همچنین حذف این شاخه‌ها به بهبود تهویه و کاهش کانون‌های آلودگی در باغ کمک می‌کند.
​​​​​​​
د) حذف پاجوش و تنه‌جوش: 
پاجوش‌ها (شاخه‌هایی که از قسمت پایین تنه یا ریشه رشد می‌کنند) و تنه‌جوش‌ها (شاخه‌های روی تنه و شاخه‌های اصلی) معمولاً رشد عمودی و شدیدی دارند و مواد غذایی زیادی مصرف می‌کنند. این شاخه‌ها با ایجاد سایه و کاهش نفوذ نور به داخل تاج، باعث کاهش باردهی می‌شوند. بنابراین حذف آن‌ها برای حفظ تعادل رشد و افزایش کارایی درخت ضروری است.

13- هرس و اثرات آن در باغ پسته

مدیریت صحیح آبیاری یکی از مهم‌ترین عوامل در افزایش عملکرد و کیفیت محصول پسته است. دور آبیاری بسته به سن درخت، بافت خاک و شرایط اقلیمی متفاوت است. در باغ‌های پسته بالغ (بیش از 12 سال)، در شرایط معمول و خاک با بافت متوسط، آبیاری هر 25 تا 30 روز یک‌بار توصیه می‌شود. در ماه‌های گرم سال، بهتر است این فاصله حدود 10 روز کاهش یابد.
در خاک‌های سنگین (رسی)، به دلیل نگهداری بیشتر آب، می‌توان دور آبیاری را افزایش داد؛ به‌طوری‌که در ماه‌های خنک (فروردین تا خرداد و همچنین شهریور و مهر) و ماه‌های گرم (تیر و مرداد)، بسته به شدت سنگینی خاک، این فاصله می‌تواند بین 5 تا 10 روز بیشتر از حالت معمول باشد.
نیاز آبی نهال‌های پسته با درختان بالغ متفاوت است. اگرچه به‌طور عمومی برای نهال‌های 4 تا 5 ساله حدود 4000 مترمکعب در هکتار در سال توصیه می‌شود، اما در سال اول کاشت به‌دلیل توسعه نیافتن ریشه، نیاز واقعی گیاه بسیار کمتر بوده و حتی کمتر از 1000 مترمکعب در هکتار است. با این حال، در روش‌های آبیاری سنتی مانند غرقابی، به دلیل محدودیت در کنترل دقیق آب، معمولاً مقادیر بیشتری مصرف می‌شود.
علائم کم‌آبی در درختان پسته به‌وضوح در برگ‌ها قابل مشاهده است؛ به‌طوری‌که رنگ برگ‌ها از سبز تیره به سبز روشن متمایل به زرد تغییر می‌کند که نشان‌دهنده تنش آبی است.
درخت پسته به‌طور کلی در گروه گیاهان با ریشه عمیق قرار می‌گیرد و همین ویژگی باعث افزایش مقاومت آن به شرایط نامساعد مانند خشکی می‌شود. با این حال، عمق و الگوی توسعه ریشه به عواملی مانند نوع پایه، مدیریت آبیاری و بافت خاک بستگی دارد و در برخی شرایط، ریشه‌ها بیشتر به‌صورت جانبی گسترش می‌یابند و عمق آن‌ها ممکن است کمتر از 2 متر باشد.
اگرچه پسته نسبت به شوری مقاومت نسبی دارد، اما این مقاومت محدود است و افزایش شوری بیش از حد باعث کاهش عملکرد و در نهایت خشک شدن درخت خواهد شد. بنابراین، مقاومت به شوری به معنی تحمل نامحدود شوری نیست.
از نظر زمان‌بندی آبیاری، برخی مراحل رشد حساسیت بیشتری دارند. قطع یا کمبود آب در زمان گلدهی (فروردین‌ماه) و همچنین در دوره رشد مغز (تیرماه) می‌تواند خسارت جدی به عملکرد وارد کند. همچنین، آبیاری در شهریورماه یا آخرین آبیاری قبل از رسیدگی کامل محصول، نقش بسیار مهمی در خندان شدن مغز پسته دارد.

14- آبیاری درختان پسته و نکات کلیدی آن

درخت پسته برای رشد مطلوب و تولید اقتصادی محصول، به مجموعه‌ای از عناصر غذایی ضروری نیاز دارد. این عناصر که به‌طور کلی 14 عنصر اصلی غذایی گیاه را شامل می‌شوند، به دو دسته عناصر پرمصرف (ماکرو) و کم‌مصرف (میکرو) تقسیم می‌شوند.

عناصر پرمصرف (ماکرو): ازت (N)، فسفر (P)، پتاسیم (K)، کلسیم (Ca)، منیزیم (Mg) و گوگرد (S) از جمله عناصر پرمصرف هستند که نقش اساسی در رشد رویشی، تشکیل میوه، استحکام بافت‌ها و تنظیم فرآیندهای فیزیولوژیک گیاه دارند.

عناصر کم‌مصرف (میکرو): آهن (Fe)، منگنز (Mn)، کلر (Cl)، بر (B)، مس (Cu)، روی (Zn)، نیکل (Ni) و مولیبدن (Mo) از عناصر کم‌مصرف محسوب می‌شوند که اگرچه به مقدار کمتری مورد نیازند، اما نقش بسیار حیاتی در فعالیت‌های آنزیمی، تشکیل کلروفیل و فرآیندهای متابولیکی دارند.

عناصر کربن (C)، هیدروژن (H) و اکسیژن (O) نیز از عناصر پرمصرف به شمار می‌روند، اما به‌دلیل تأمین آن‌ها از طریق هوا و آب، معمولاً در برنامه‌ریزی کودی لحاظ نمی‌شوند. در برخی منابع، عناصری مانند سدیم (Na)، کبالت (Co) و سیلیسیم (Si) به‌عنوان عناصر مفید یا شبه‌ضروری معرفی شده‌اند که در برخی شرایط می‌توانند به بهبود رشد و افزایش مقاومت گیاه کمک کنند. همچنین عناصری مانند ید (I)، فلوئور (F)، برم (Br)، آلومینیوم (Al) و سلنیوم (Se) اگرچه نقش مستقیمی در تغذیه گیاه ندارند، اما وجود آن‌ها به مقدار بسیار کم می‌تواند برای سلامت مصرف‌کنندگان (انسان و دام) مفید باشد.

جذب عناصر غذایی عمدتاً به‌صورت یون‌های محلول در آب از طریق ریشه انجام می‌شود. این عناصر از طریق جریان آب در خاک و همچنین فرآیند انتشار (Diffusion) به سمت ریشه حرکت کرده و جذب گیاه می‌شوند. نکته مهم این است که مشاهده علائم ظاهری در درختان همیشه به معنای کمبود عناصر غذایی نیست. در بسیاری از موارد، عوامل غیرتغذیه‌ای می‌توانند باعث بروز علائمی مشابه کمبود شوند. از جمله این عوامل می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
•    کمبود رطوبت یا خشکی خاک 
•    آسیب‌های مکانیکی به تنه و ریشه (مثلاً توسط ادوات کشاورزی) 
•    مصرف نادرست علف‌کش‌ها 
•    تجمع بیش از حد برخی عناصر در خاک 
بنابراین، برای تشخیص دقیق کمبودهای تغذیه‌ای در باغات پسته، باید تمامی شرایط محیطی، مدیریتی و تغذیه‌ای به‌صورت همزمان بررسی شود. تشخیص صرف بر اساس علائم ظاهری تنها زمانی قابل اعتماد است که سایر عوامل محدودکننده رشد به‌طور کامل کنترل شده باشند.

15- تغذیه درختان پسته بارور

الف) عناصر پرمصرف (Macro nutrients)
​​​​​​​
1- ازت (N-نیتروژن):
نیتروژن (N) یکی از مهم‌ترین عناصر غذایی در درختان پسته است که نقش اساسی در رشد رویشی، تشکیل برگ، توسعه شاخه‌ها و در نهایت میزان باردهی دارد. کمبود این عنصر به‌طور مستقیم باعث کاهش رشد، کاهش عملکرد و افت کیفیت محصول می‌شود. به همین دلیل، بخش عمده توصیه‌های کودی در باغات پسته بر پایه تأمین مناسب نیتروژن تنظیم می‌گردد.
بر اساس برآوردها، برای تولید حدود 300 کیلوگرم پسته خشک در هر هکتار، بیش از 6.5 کیلوگرم نیتروژن توسط درخت مصرف می‌شود. نیتروژن علاوه بر نقش ساختاری (در ترکیب پروتئین‌ها و کلروفیل)، در تنظیم فرآیندهای فیزیولوژیک گیاه نیز نقش کلیدی دارد.
زمان و نحوه مصرف نیتروژن:
بهترین زمان مصرف کودهای ازته در دو مرحله اصلی است:
•    حدود 50٪ در زمان گلدهی (اواخر اسفند تا اوایل فروردین) 
•    حدود 50٪ در زمان تشکیل و پر شدن مغز (اواخر خرداد تا اوایل تیر) 
این زمان‌بندی علاوه بر افزایش عملکرد، به کاهش ریزش جوانه‌های گل نیز کمک می‌کند.
درختان پسته به‌عنوان درختان خزان‌دار، در دوره خواب زمستانه توان جذب نیتروژن بسیار کمی دارند. بنابراین مصرف کودهای ازته پس از برداشت (شهریور و مهر) معمولاً کارایی پایینی دارد و توصیه نمی‌شود.
همچنین در سال‌های کم‌بار (Off)، به‌دلیل نیاز کمتر درخت، بهتر است میزان مصرف کودهای ازته حدود 20 تا 30 درصد کمتر از سال‌های پربار (On) در نظر گرفته شود.
علائم کمبود نیتروژن در پسته:
کمبود نیتروژن معمولاً با مجموعه‌ای از علائم در درخت ظاهر می‌شود، از جمله:
•    کاهش رشد رویشی (کاهش رشد طولی و کاهش قطر شاخه‌ها) 
•    کاهش عملکرد و تأخیر در گلدهی و برگ‌دهی 
•    کوچک شدن و زرد شدن برگ‌ها 
•    تغییر رنگ برگ‌ها از سبز تیره به سبز روشن یا زرد 
•    قرمز شدن رگبرگ‌ها، دمبرگ‌ها و حتی پوست شاخه‌ها 
•    کاهش تعداد برگ‌ها و ضعف کلی تاج درخت 
•    ریزش زودرس برگ‌ها، به‌ویژه در درختان پربار 
در مراحل اولیه کمبود، معمولاً برگ‌های پایینی (پیرتر) زودتر علائم را نشان می‌دهند، زیرا نیتروژن در گیاه عنصری متحرک است و به سمت اندام‌های جوان منتقل می‌شود.

16- عناصر غذایی مختلف

2- فسفر (P):
​​​​​​​فسفر یکی از عناصر پرمصرف و بسیار مهم در تغذیه درختان پسته است که نقش کلیدی در فرآیندهای حیاتی گیاه دارد. این عنصر در تولید و انتقال انرژی (ATP)، فعالیت آنزیم‌ها، تقسیم سلولی، توسعه ریشه و تشکیل گل و میوه نقش اساسی ایفا می‌کند.
فسفر به‌ویژه در مراحل اولیه رشد گیاه و همچنین در زمان تشکیل گل و میوه اهمیت زیادی دارد و می‌تواند بر بهبود استقرار درخت، افزایش باردهی و یکنواختی رشد تأثیر مثبت بگذارد.
با وجود اهمیت بالای فسفر، در بسیاری از خاک‌های باغات پسته علائم کمبود آن کمتر مشاهده می‌شود. یکی از دلایل اصلی این موضوع، فعالیت قارچ‌های میکوریزا در خاک است که با افزایش سطح جذب ریشه، به جذب بهتر فسفر کمک می‌کنند. این همزیستی باعث می‌شود حتی در شرایطی که فسفر قابل جذب در خاک محدود است، درخت بتواند نیاز خود را تا حدی تأمین کند.
با این حال، در خاک‌های آهکی، قلیایی یا فقیر از نظر فسفر، احتمال بروز کمبود وجود دارد و مدیریت صحیح کوددهی اهمیت پیدا می‌کند.
علائم کمبود فسفر در پسته:
کمبود فسفر معمولاً به‌صورت تدریجی ظاهر می‌شود و بیشتر در برگ‌های مسن‌تر قابل مشاهده است. مهم‌ترین علائم عبارتند از:
•    تأخیر در باز شدن جوانه‌ها و شروع رشد 
•    رنگ سبز کمرنگ یا مایل به خاکستری در برگ‌ها 
•    کاهش رشد عمومی درخت 
•    ایجاد لکه‌های سوخته (نکروزه) با شکل نامنظم در حاشیه برگ‌های مسن 
•    گسترش تدریجی این لکه‌ها به کل پهنک برگ 
•    خشک شدن برگ‌ها و ریزش آن‌ها در مراحل پیشرفته 
از آنجا که فسفر در گیاه عنصری متحرک است، در صورت کمبود، ابتدا از برگ‌های پیر به سمت اندام‌های جوان منتقل شده و علائم ابتدا در برگ‌های مسن ظاهر می‌شود.

3- پتاسیم (K):
​​​​​​​پتاسیم یکی از عناصر پرمصرف و بسیار حیاتی در تغذیه درختان پسته است که نقش مهمی در بهبود کیفیت محصول، افزایش مقاومت به تنش‌ها و تنظیم فرآیندهای فیزیولوژیک گیاه دارد. این عنصر در سنتز پروتئین‌ها، فعال‌سازی آنزیم‌ها و تنظیم تعادل آب در گیاه نقش کلیدی ایفا می‌کند.
یکی از مهم‌ترین وظایف پتاسیم، تنظیم باز و بسته شدن روزنه‌های برگ است که مستقیماً بر تعرق، فتوسنتز و کارایی مصرف آب تأثیر می‌گذارد. همچنین پتاسیم با افزایش نفوذپذیری سلول‌ها، جذب و انتقال آب و مواد غذایی را تسهیل می‌کند و نقش مهمی در بهبود پر شدن مغز پسته و افزایش کیفیت نهایی محصول دارد.
نیاز درخت پسته به پتاسیم نسبتاً بالا است و در صورت وجود این عنصر به‌صورت محلول و قابل جذب در خاک، گیاه به‌راحتی آن را جذب می‌کند. با این حال، تحرک پتاسیم در خاک محدود است، به‌ویژه در خاک‌های رسی که تثبیت بیشتری دارد. به همین دلیل، در این نوع خاک‌ها باید کود پتاسه در عمق مناسب و در شیار کودی قرار داده شود تا در دسترس ریشه قرار گیرد.
در باغ‌هایی که در خاک‌های سنگین و فاقد پتاسیم احداث شده‌اند، مصرف مقادیر کافی کود پتاسه در شیار کودی ضروری است، در غیر این صورت پاسخ درخت به کوددهی ضعیف خواهد بود. در مقابل، در خاک‌های سبک و شنی نیز به‌دلیل شستشوی سریع عناصر، کمبود پتاسیم شایع است و لازم است این عنصر به‌صورت دوره‌ای تأمین شود.
برای مدیریت بهتر، توصیه می‌شود کود پتاسه در چند نوبت مصرف گردد:
•    بخشی در پاییز یا زمستان همراه با کودهای پایه 
•    بخشی در اواخر اردیبهشت و قبل از شروع پر شدن مغز 
در باغات با خاک سبک، مصرف متوسط کود پتاسه هر 2 تا 3 سال یک‌بار می‌تواند به حفظ تعادل تغذیه‌ای کمک کند.
علائم کمبود پتاسیم در پسته:
کمبود پتاسیم معمولاً با تغییرات مشخصی در برگ‌ها و رشد شاخه‌ها همراه است:
•    پیچیدگی حاشیه برگ‌ها به سمت بالا 
•    تغییر رنگ لبه برگ‌ها به خاکستری، قهوه‌ای یا مسی 
•    سوختگی حاشیه برگ (leaf scorch) 
•    کاهش رشد شاخه‌ها و کوتاه شدن آن‌ها 
•    نازک و ضعیف شدن شاخه‌ها (گاهی چندضلعی شدن) 
•    بروز علائم بیشتر در برگ‌های میانی شاخه 
با پیشرفت کمبود، این علائم شدیدتر شده و می‌تواند بر عملکرد و کیفیت محصول تأثیر منفی بگذارد.

ب) عناصر کم مصرف (Micro nutrients)

1- روی (Zn):
روی یکی از عناصر کم‌مصرف اما بسیار حیاتی در تغذیه درختان پسته است که نقش مهمی در فرآیندهای فیزیولوژیک گیاه دارد. این عنصر در تولید هورمون‌های رشد به‌ویژه اکسین (Auxin)، گرده‌افشانی، لقاح، تقسیم سلولی و رشد اندام‌های گیاهی نقش اساسی ایفا می‌کند.
در بسیاری از مناطق پسته‌کاری، به‌ویژه در خاک‌های قلیایی، سدیمی، آهکی (کربناته) و مناطق کم‌بارش، میزان روی قابل جذب برای گیاه بسیار محدود است. همچنین در خاک‌های سبک و شنی به‌دلیل شستشوی عناصر، کمبود روی بیشتر مشاهده می‌شود.
علائم کمبود روی در پسته:
کمبود روی معمولاً در اوایل فصل رشد ظاهر می‌شود و می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر رشد و باردهی داشته باشد:

•    تأخیر در باز شدن جوانه‌های رویشی و زایشی (گاهی تا یک ماه) 
•    کوچک شدن برگ‌های انتهایی و بروز کلروز (زردی بین رگبرگ‌ها) 
•    افزایش فاصله میان‌گره‌ها (حالت جارویی یا ریزبرگی) 
•    کاهش شدید سطح برگ و در نتیجه کاهش فتوسنتز 
•    پیچیدگی و موج‌دار شدن حاشیه برگ‌ها 
•    خشک شدن سرشاخه‌ها از نوک به سمت پایین در موارد شدید 
•    کاهش اندازه و تغییر رنگ میوه‌ها (کوچک‌تر و متمایل به قرمز) 
•    تشکیل شاخه‌های بدون برگ به‌دلیل از بین رفتن جوانه‌ها 
در کمبودهای خفیف، فقط زردی بین رگبرگ‌ها و کاهش جزئی اندازه برگ‌ها دیده می‌شود.

روش‌های تأمین و اصلاح کمبود روی:
1.    مصرف خاکی:
استفاده از سولفات روی (ZnSO₄) یکی از روش‌های رایج تأمین این عنصر است. به‌دلیل تحرک کم روی در خاک، باید کود در نزدیکی ریشه و در شیار کودی قرار داده شود.

•    مقدار مصرف (سولفات روی 36٪):
حدود 900  تا 2700 گرم برای هر درخت (بسته به سن، اندازه درخت و نوع خاک)
•    در خاک‌های شنی، پاسخ به این روش معمولاً بهتر است 

2.    محلول‌پاشی (جوانه‌پاشی):
یکی از مؤثرترین روش‌ها برای رفع سریع کمبود روی، محلول‌پاشی در زمان‌های مناسب است:

زمان مصرف: 
o    ابتدای دوره خواب (پاییز) 
o    انتهای دوره خواب (قبل از بیدار شدن درخت) 
میزان مصرف: 
o    سولفات روی 36٪: حدود 2  تا 3 کیلوگرم در 1000 لیتر آب 
o    یا کلات روی (Zn-EDTA): حدود 1 تا 2 کیلوگرم در 1000 لیتر آب 
این روش باعث تأمین سریع روی و بهبود رشد اولیه در فصل جدید می‌شود.

2- آهن (Fe):
آهن یکی از عناصر کم‌مصرف اما بسیار ضروری برای رشد درختان پسته است که نقش مهمی در تشکیل کلروفیل، انجام فتوسنتز و فعالیت آنزیم‌های گیاهی دارد. این عنصر در گیاه تحرک کمی دارد، به همین دلیل علائم کمبود آن ابتدا در برگ‌های جوان ظاهر می‌شود.
کمبود آهن در خاک معمولاً به دلیل کمبود واقعی این عنصر نیست، بلکه بیشتر به‌دلیل نامحلول بودن آهن در خاک اتفاق می‌افتد. در خاک‌های اسیدی، آهن به‌راحتی محلول و قابل جذب است، اما در خاک‌های خنثی و به‌ویژه قلیایی (که در اکثر مناطق پسته‌کاری رایج است)، آهن به شکل غیرقابل جذب تبدیل شده و گیاه دچار کمبود می‌شود.
عواملی مانند آهکی بودن خاک، pH بالا، آبیاری نامناسب، تهویه ضعیف خاک و وجود بی‌کربنات در آب آبیاری، می‌توانند شدت کمبود آهن را افزایش دهند.

علائم کمبود آهن در پسته:
کمبود آهن معمولاً با علائم مشخصی در برگ‌ها و عملکرد درخت همراه است:

•    زرد شدن پهنک برگ (کلروز) در حالی که رگبرگ‌ها سبز باقی می‌مانند 
•    ظهور علائم ابتدا در برگ‌های جوان 
•    در موارد خفیف: زردی عمومی در سطح باغ 
•    در موارد شدید: بروز لکه‌های سوخته (نکروزه) روی برگ‌ها 
•    کاهش فتوسنتز و ضعف عمومی درخت 
•    کاهش رشد و کیفیت محصول 
•    پوک شدن یا کامل رشد نکردن دانه‌ها 
•    کاهش تعداد دانه در خوشه (گاهی به 2 تا 3 عدد) 
•    تغییر شکل برگ‌ها به حالت باریک و کشیده (اصطلاحاً تیغ‌ماهی) 

روش‌های اصلاح کمبود آهن: 

1.    مصرف کلات آهن:
بهترین و مؤثرترین روش تأمین آهن در خاک‌های قلیایی، استفاده از کلات آهن (به‌ویژه Fe-EDDHA) است که در pH بالا نیز پایدار بوده و قابلیت جذب بالایی دارد.
2.    مصرف خاکی:
کود آهن باید در شیار کودی و در نزدیکی ریشه‌های فعال قرار داده شود تا جذب بهتری داشته باشد.
3.    محلول‌پاشی:
اگرچه محلول‌پاشی می‌تواند به‌صورت موقت علائم را کاهش دهد، اما اثر آن کوتاه‌مدت است و جایگزین مصرف خاکی نخواهد بود.
4.    مدیریت خاک:
کاهش pH موضعی خاک (مثلاً با مواد آلی یا اسید هیومیک) و بهبود تهویه خاک می‌تواند جذب آهن را افزایش دهد.

3- بر (B):
بر یکی از عناصر کم‌مصرف اما بسیار حساس در تغذیه درختان پسته است که نقش مهمی در رشد بافت‌های مریستمی (نقاط رشد)، تشکیل گل، گرده‌افشانی، لقاح و تشکیل میوه دارد. این عنصر به‌دلیل دامنه ایمنی بسیار محدود، هم در کمبود و هم در مصرف بیش از حد، می‌تواند مشکلات جدی برای درخت ایجاد کند.
یکی از ویژگی‌های مهم بر در گیاه این است که توزیع آن یکنواخت نیست؛ به‌طوری‌که ممکن است در برگ‌های پیر تجمع یافته و حتی باعث مسمومیت شود، در حالی‌که در همان زمان، بافت‌های جوان و انتهایی (مریستمی) دچار کمبود باشند.
علائم کمبود بر در پسته:
کمبود بر معمولاً از اواسط فصل رشد (حدود اردیبهشت‌ماه) نمایان می‌شود و تأثیر زیادی بر گل و میوه دارد:

•    پیچیدگی و غیرمسطح شدن حاشیه برگ‌ها 
•    ضخیم و فنجانی شدن برگ‌ها 
•    بدشکلی و پیچ‌خوردگی برگ‌ها 
•    کوتاه شدن میان‌گره‌ها و حالت بوته‌ای شدن درخت 
•    کاهش رشد شاخه‌ها 
•    ریزش گل‌ها یا کاهش تشکیل میوه 
•    افزایش شدید پوکی پسته 
•    در موارد شدید: خشک شدن سرشاخه‌ها (سرخشکیدگی) 

علائم مسمومیت بر:
برخلاف بسیاری از عناصر، فاصله بین کمبود و مسمومیت بر بسیار کم است. مهم‌ترین نشانه‌های مصرف بیش از حد عبارتند از:

•    سوختگی حاشیه برگ‌ها 
•    خشک شدن نوک و لبه برگ‌ها 
•    تجمع علائم در برگ‌های پیر 

روش‌های تأمین و اصلاح بر:
1.    مصرف خاکی (سرک پاییزه):
استفاده از منابعی مانند براکس (Borax) می‌تواند کمبود بر را برای چند سال برطرف کند:

•    مقدار مصرف: حدود 55  تا 85 کیلوگرم در هکتار 
•    زمان مصرف: پاییز 
•    ماندگاری اثر: حدود 3  تا 5 سال 

توجه: در مصرف کودهای حاوی بر باید دقت بسیار زیادی داشت، زیرا مقدار کمی بیش‌مصرف می‌تواند باعث مسمومیت شود.
2.    محلول‌پاشی (جوانه‌پاشی):
یکی از بهترین روش‌ها برای تأمین سریع بر، محلول‌پاشی قبل از باز شدن جوانه‌ها است.

•    زمان مصرف: قبل از بیدار شدن درخت 
•    مزایا: 

o    بهبود تشکیل گل 
o    افزایش تعداد دانه در خوشه 
o    کاهش ریزش گل

4- منگنز (Mn):
منگنز یکی از عناصر کم‌مصرف اما مهم در تغذیه درختان پسته است که در فرآیندهای حیاتی مانند فتوسنتز، فعال‌سازی آنزیم‌ها و متابولیسم نیتروژن نقش دارد. این عنصر در تشکیل کلروفیل به‌صورت غیرمستقیم مؤثر بوده و برای رشد طبیعی گیاه ضروری است.
کمبود منگنز بیشتر در خاک‌های مناطق خشک و خاک‌های با pH بالا (قلیایی) مشاهده می‌شود، در حالی‌که در خاک‌های اسیدی، امکان بروز مسمومیت منگنز وجود دارد. از آنجا که منگنز در گیاه تحرک کمی دارد، علائم کمبود آن ابتدا در برگ‌های جوان ظاهر می‌شود.
​​​​​​​
علائم کمبود منگنز در پسته:
علائم کمبود منگنز شباهت زیادی به کمبود آهن دارد، اما با چند تفاوت مهم:

•    زرد شدن بین رگبرگ‌ها (کلروز بین رگبرگی) 
•    باقی ماندن بخشی از حاشیه برگ به رنگ سبز (تفاوت اصلی با آهن) 
•    ظهور علائم ابتدا در برگ‌های جوان 
•    کاهش فتوسنتز و ضعف رشد درخت 
•    در موارد شدید: کاهش عملکرد و کیفیت محصول
 

روش‌های تأمین و اصلاح کمبود منگنز:

1-    مصرف خاکی:
یکی از روش‌های مؤثر، استفاده از سولفات منگنز است:
•    مقدار مصرف: حدود 50 تا 100 کیلوگرم در هکتار 
•    زمان مصرف: اواخر زمستان 
•    روش مصرف: در شیار کودی، در انتهای سایه‌انداز 
•    عمق مصرف: حداقل 30  سانتی‌متر 

این روش به‌ویژه در خاک‌هایی که کمبود مزمن دارند، توصیه می‌شود.
​​​​​​​
استفاده از کلات منگنز:
مصرف کلات منگنز (Mn-EDTA) معمولاً کمتر توصیه می‌شود، زیرا در خاک‌های آهکی و قلیایی، آهن می‌تواند جایگزین منگنز در کلات شده و عملاً جذب منگنز کاهش یابد. به همین دلیل کارایی این نوع کود در شرایط پسته‌کاری محدود است.

5- مس  (Cu):
مس یکی از عناصر کم‌مصرف اما ضروری در تغذیه درختان پسته است که در فعالیت‌های آنزیمی، فرآیندهای اکسیداسیون–احیا، تشکیل کلروفیل و افزایش مقاومت گیاه به تنش‌ها نقش دارد. این عنصر باید در مقادیر بسیار کم در اختیار گیاه قرار گیرد، زیرا فاصله بین کمبود و مسمومیت آن بسیار محدود است.
در برخی باغاتی که به‌مدت طولانی از کودهای آلی (به‌ویژه کود دامی و مرغی) استفاده شده است، ممکن است به‌دلیل برهم خوردن تعادل عناصر، میزان مس قابل جذب برای گیاه کاهش یافته و علائم کمبود ظاهر شود.

علائم کمبود مس در پسته:
علائم کمبود مس معمولاً از اواخر تیر تا اواسط مردادماه ظاهر می‌شود:

•    کوچک و گرد شدن تدریجی برگ‌های انتهایی شاخه 
•    کاهش اندازه برگ‌ها به‌صورت تصاعدی در نوک شاخساره 
•    نکروزه (سوخته) شدن برگ‌های جوان انتهایی 
•    پیچیدگی یا خشک شدن نوک شاخه‌ها در اواخر تابستان 
•    ضعف رشد انتهایی شاخه‌ها 

​​​​​​​روش‌های تأمین و اصلاح کمبود مس:
1.    محلول‌پاشی (روش مؤثرتر):
بهترین روش برای رفع سریع کمبود مس، محلول‌پاشی است:

الف) کلات مس (Cu-EDTA): 

o    مقدار مصرف: حدود 250 تا 900 گرم در 1000 لیتر آب 
o    زمان مصرف: پس از گلدهی (اواخر فروردین تا اوایل اردیبهشت) 
o    مزیت: اثر سریع با حداقل خطر مسمومیت 

ب) سولفات مس: 

o    مقدار مصرف: حدود 600 تا 1200 گرم در 1000 لیتر آب 
o    زمان مصرف: اوایل بهار 

2.    مصرف خاکی:
در صورت نیاز می‌توان از کودهای حاوی مس در خاک استفاده کرد، اما به‌دلیل تحرک کم و خطر تجمع، باید با دقت و بر اساس آزمون خاک انجام شود.
علائم مسمومیت مس:
در صورت مصرف بیش از حد، مس می‌تواند به‌سرعت باعث مسمومیت درخت شود:

•    ایجاد لکه‌های قهوه‌ای نکروزه روی برگ‌ها 
•    تیره شدن و سیاه شدن بافت‌ها 
•    ترک‌خوردگی میوه‌ها 
•    کاهش کیفیت محصول

کارایی کوددهی در باغات پسته به‌شدت وابسته به وضعیت حاصلخیزی خاک، به‌ویژه میزان ماده آلی و پتاسیم است. بر اساس نتایج مطالعات، در خاک‌هایی که از نظر ماده آلی و پتاسیم در وضعیت مطلوب قرار دارند، مصرف نیتروژن (N) و فسفر (به‌صورت P₂O₅) می‌تواند تأثیر معنی‌داری بر افزایش عملکرد داشته باشد.
در این شرایط، بهترین مقدار مصرف برای هر درخت حدود 300 گرم نیتروژن (N) و 300 گرم فسفر (به‌صورت P₂O₅) توصیه می‌شود. این میزان باعث افزایش عملکرد بدون ایجاد عدم تعادل تغذیه‌ای در درخت می‌گردد.
در مقابل، در خاک‌هایی که از نظر ماده آلی فقیر هستند، نیاز درخت به عناصر غذایی بیشتر بوده و پاسخ به کوددهی افزایش می‌یابد. در این شرایط، مصرف حدود 600 گرم نیتروژن و 600 گرم فسفر (P₂O₅) به‌ازای هر درخت توصیه می‌شود که می‌تواند موجب افزایش معنی‌دار عملکرد گردد.
نکته مهم این است که مصرف کودهای آلی (مانند کود دامی) به‌تنهایی نیز می‌تواند باعث افزایش قابل توجه عملکرد شود، زیرا علاوه بر تأمین عناصر غذایی، موجب بهبود ساختار خاک و افزایش فعالیت زیستی آن می‌شود.
از سوی دیگر، در خاک‌هایی که دارای ماده آلی بالا هستند، مصرف بیش از حد کودهای شیمیایی نه‌تنها مفید نیست، بلکه می‌تواند باعث کاهش عملکرد شود. به‌طوری‌که افزایش مقدار مصرف N و P₂O₅ از 300 گرم به 600 گرم در هر درخت، در این شرایط می‌تواند اثر منفی بر تولید داشته باشد.
​​​​​​​
روش مصرف کود:
بهترین روش مصرف کودهای شیمیایی در باغات پسته، استفاده از روش شیاری است. در این روش، کود در دو طرف ردیف درختان (یا به‌صورت یک‌طرفه به‌صورت متناوب هر سال) و در ناحیه انتهایی سایه‌انداز درخت، در شیارهایی به عرض و عمق حدود 40 سانتی‌متر قرار داده می‌شود. این روش باعث قرارگیری کود در ناحیه فعال ریشه و افزایش کارایی جذب عناصر غذایی می‌گردد.

17- نتایج و فرمول‌های کودی عناصر N، P، K در باغات پسته

1- پسیل معمولی پسته (شیره خشک):​​​​​​​
پسیل معمولی پسته یکی از مهم‌ترین و خسارت‌زاترین آفات باغات پسته است که در بین باغداران به نام «شیره خشک» شناخته می‌شود. این نام‌گذاری به‌دلیل ترشح عسلک توسط پوره‌های این آفت است که پس از قرار گرفتن در معرض هوا خشک شده و به‌صورت دانه‌های سفید و شکری‌شکل روی برگ‌ها و سطح خاک زیر درخت دیده می‌شود.
این آفت زمستان را به‌صورت حشره کامل سپری کرده و با گرم شدن هوا، معمولاً در اوایل اردیبهشت‌ماه شروع به تخم‌ریزی می‌کند. پوره‌ها پس از خروج از تخم، از شیره گیاهی تغذیه کرده و طی چند مرحله رشد به حشره بالغ تبدیل می‌شوند. بیشترین خسارت مربوط به مرحله پورگی (نوزادی) است.

خسارت پسیل معمولی پسته:
فعالیت این آفت باعث کاهش شدید عملکرد و کیفیت محصول می‌شود:

•    مکیدن شیره گیاهی → تضعیف درخت 
•    کاهش وزن مغز پسته 
•    افزایش درصد پوکی 
•    کاهش خندانی پسته 
•    ایجاد لکه‌های قهوه‌ای و سوخته روی برگ‌ها 
•    ریزش برگ‌ها و کاهش سطح فتوسنتز 
•    ریزش جوانه‌های زایشی سال بعد 
•    ترشح عسلک ==> بسته شدن روزنه‌ها و اختلال در تنفس گیاه 

در صورت طغیان شدید، این آفت می‌تواند خسارت اقتصادی قابل توجهی به باغ وارد کند.

زمان و روش مبارزه:
مدیریت این آفت باید بر اساس پایش دقیق جمعیت آن انجام شود.

•    آستانه مبارزه:
زمانی که به‌طور متوسط روی 50٪ برگ‌ها، حدود 15 تا 15 پوره مشاهده شود. 
•    بهترین زمان سم‌پاشی:
زمانی که جمعیت پوره‌ها بالا و جمعیت تخم و حشرات کامل پایین باشد (معمولاً اواخر اردیبهشت‌ماه)
•    روش کنترل: 

o    استفاده از حشره‌کش‌های توصیه‌شده (بر اساس نظر کارشناس) 
o    تمرکز روی مراحل پورگی (حساس‌ترین مرحله آفت) 
o    انجام سم‌پاشی هدفمند، نه بی‌رویه

18- آفات

2- سن های زیان آور پسته:
سن‌ها از آفات مهم و خسارت‌زای باغات پسته هستند که شامل گونه‌های مختلفی مانند سن سبز لکه‌دار، سن سبز یکنواخت، سن قهوه‌ای و سن قرمز می‌باشند. این آفات زمستان را به‌صورت حشره کامل در زیر بوته‌ها، بقایای گیاهی یا پناهگاه‌های طبیعی در ارتفاعات سپری می‌کنند.
با آغاز فصل بهار (اواسط فروردین‌ماه)، سن‌ها از محل زمستان‌گذرانی خارج شده و ابتدا روی میزبان‌های وحشی، به‌ویژه گیاهانی مانند اسپند، تغذیه و تخم‌ریزی می‌کنند. در صورتی که شرایط محیطی نامساعد شود (خشک شدن پوشش گیاهی، کاهش منابع غذایی یا افزایش جمعیت)، این آفات به سمت باغات پسته مهاجرت کرده و ابتدا از علف‌های هرز و سپس از میوه‌های پسته تغذیه می‌کنند.

خسارت سن‌های زیان‌آور:
میزان و نوع خسارت بسته به مرحله رشد میوه متفاوت است:

مرحله اولیه (تشکیل میوه تا سخت شدن پوست استخوانی):

•    سیاه شدن کامل میوه‌ها 
•    خشک شدن و ریزش میوه‌ها 
•    ترشح شیره گیاهی به‌صورت قطرات شفاف روی پوست سبز 
•    مشخص بودن محل تغذیه روی میوه 
•    مشاهده بافت‌های سفید و شبکه‌ای داخل میوه 

مرحله بعدی (پس از سخت شدن پوست تا مغزبندی):

•    عدم مشاهده علائم واضح روی پوست سبز 
•    مشاهده نقاط سیاه در سطح داخلی پوست استخوانی 
•    پوکی و اسفنجی شدن جنین 
•    ایجاد لکه‌های نکروزه قهوه‌ای و فرو رفته روی مغز 

خسارت‌های ثانویه:

•    انتقال عوامل بیماری‌زا (به‌ویژه قارچ‌ها) 
•    ایجاد بیماری (ماسوی پسته) سفید و لغزنده شدن اطراف مغز میوه

مدیریت و مبارزه با سن‌ها:
کنترل این آفت بیشتر بر پایه مدیریت اکولوژیک و زمان‌بندی صحیح اقدامات است:

مدیریت غیرشیمیایی:

•    عدم حذف میزبان‌های وحشی در زمان حضور سن‌ها برای جلوگیری از مهاجرت ناگهانی به باغ 
•    عدم از بین بردن علف‌های هرز در زمان هجوم سن‌ها 
•    حذف علف‌های هرز در زمان مناسب: 

o    اوایل فصل (قبل از هجوم سن‌ها) 
o    اواخر فصل (بعد از برداشت، برای کاهش محل زمستان‌گذرانی) 

مبارزه شیمیایی:

•    فقط در صورت افزایش جمعیت و رسیدن به آستانه خسارت 
•    انتخاب سم مناسب بر اساس نظر کارشناس 
•    توجه به مرحله رشد میوه برای زمان‌بندی دقیق

3- زنجره پسته (شیره تر):
زنجره پسته یکی از آفات مهم باغات پسته است که در بین باغداران با نام «شیره تر» شناخته می‌شود. این آفت در طول سال یک نسل دارد و زمستان را به‌صورت حشره کامل در زیر پوست درختان، شکاف تنه‌ها و حتی در شکاف دیوارهای قدیمی اطراف باغ می‌گذراند. همچنین ممکن است روی درختان میزبان دیگر مانند بادام و زردآلو نیز زمستان‌گذرانی کند.

شروع فعالیت این آفت بسته به شرایط آب‌وهوایی متفاوت است:

•    مناطق گرم‌تر: اواسط اسفند 
•    مناطق سردتر: اوایل فروردین 

خسارت زنجره پسته:
خسارت اصلی این آفت ناشی از تغذیه آن از شیره گیاهی و ترشحات حاصل از فعالیت آن است:

•    نیش‌زدن به میوه‌های جوان (پریکارپ) 
•    خروج شیره گیاهی از محل تغذیه 
•    ترشح فضولات و مواد چسبناک روی برگ و خوشه‌ها 
•    ایجاد سوختگی برگ و خوشه 
•    فراهم شدن بستر مناسب برای رشد قارچ‌های ساپروفیت 
•    بروز بیماری دوده‌ای (فواژین) روی برگ‌ها 
•    کاهش فتوسنتز به‌دلیل پوشیده شدن سطح برگ 
•    خشک و چروکیده شدن میوه‌ها 
•    در خسارت شدید: از بین رفتن کامل محصول 

مدیریت و مبارزه
مدیریت این آفت وابستگی زیادی به زمان‌بندی صحیح دارد:
1-    بهترین زمان (پیشگیری):

•    از زمان ظهور جوانه‌ها تا قبل از تخم‌ریزی آفت 
•    این دوره مؤثرترین زمان کنترل است 

2-    پایان مبارزه:

•    با شروع گلدهی درختان باید متوقف شود (برای جلوگیری از آسیب به گل‌ها و گرده‌افشانی)

3-    در صورت تأخیر در مبارزه:

•    باید منتظر ظهور پوره‌ها شد 
•    سپس اقدام به سم‌پاشی نمود 

4-    سموم قابل استفاده:

•    حشره‌کش‌های فسفره 
•    دیمتوات 

توجه: مصرف سم باید بر اساس توصیه کارشناس و با در نظر گرفتن شرایط باغ انجام شود.

4- پروانه چوبخوار پسته:
پروانه چوبخوار پسته یکی از آفات مهم و تخصصی این محصول است که فقط به درختان پسته حمله می‌کند. این آفت در طول سال یک نسل دارد و زمستان را به‌صورت لارو کامل داخل چوب شاخه‌ها (معمولاً سرشاخه‌های یک‌ساله و دوساله) سپری می‌کند.
با گرم شدن هوا در اواخر زمستان، لاروها از داخل شاخه‌ها خارج شده و با ایجاد سوراخ‌های کوچک روی سرشاخه‌ها، خود را به نزدیکی جوانه‌ها می‌رسانند و فعالیت تغذیه‌ای خود را آغاز می‌کنند.

خسارت پروانه چوبخوار پسته:
این آفت به دو شکل اصلی به درخت خسارت وارد می‌کند:
1-    خسارت به خوشه و میوه:

•    تغذیه لاروها از محور خوشه 
•    خشک شدن بخشی از میوه‌های خوشه (حدود 5 تا 8 درصد) 
•    در موارد شدید: خشک شدن کامل خوشه‌های جوان و ریزش آن‌ها 

2-    خسارت به شاخه:

•    ورود لارو به داخل شاخه‌ها 
•    تغذیه از مغز چوب 
•    ایجاد دالان (تونل) در داخل شاخه 
•    کاهش رشد شاخه‌ها 
•    ضعف عمومی درخت 
•    کاهش عملکرد محصول در سال بعد 

مدیریت و مبارزه:
به‌دلیل اینکه لاروها داخل چوب زندگی می‌کنند، سم‌پاشی تأثیر محدودی دارد و کنترل این آفت نسبتاً دشوار است.
روش‌های کنترل:
1-    مبارزه بیولوژیک (روش مؤثرتر):
استفاده از عوامل طبیعی (پارازیتوئیدها و دشمنان طبیعی) یکی از بهترین روش‌های کنترل این آفت است.
2-    مبارزه شیمیایی (در صورت ضرورت):

•    زمان مناسب: 

o    اوایل بهار 
o    پس از ریزش بیش از 50٪ گلبرگ‌ها 

•    هدف: کنترل لاروها قبل از ورود کامل به داخل بافت‌های چوبی 

توجه: سم‌پاشی باید دقیق زمان‌بندی شود، در غیر این صورت کارایی بسیار کم خواهد بود.
3-    اقدامات مدیریتی (خیلی مهم):

•    هرس و حذف شاخه‌های آلوده 
•    سوزاندن بقایای آلوده برای جلوگیری از گسترش آفت 
•    تقویت درختان برای افزایش مقاومت

5- سوسک سرشاخه خوار:
سوسک سرشاخه‌خوار پسته یکی از آفات قدیمی و شناخته‌شده باغات پسته در ایران است. حشره کامل آن کوچک (حدود 3 تا 3.5 میلی‌متر) و به رنگ زرد مایل به قهوه‌ای است. این آفت به‌طور مستقیم به جوانه‌ها و به‌طور غیرمستقیم به شاخه‌ها آسیب می‌زند.

خسارت سوسک سرشاخه‌خوار
1- خسارت حشره کامل:
•    حمله به جوانه‌ها در محل اتصال دمبرگ به شاخه 
•    ایجاد سوراخ و دالان کوتاه در بافت چوبی 
•    از بین رفتن جوانه‌ها 
نکته مهم: این جوانه‌ها همان‌هایی هستند که در سال بعد تبدیل به شاخه و میوه می‌شوند، بنابراین خسارت این آفت مستقیماً باعث کاهش محصول سال آینده می‌شود.
2- خسارت لارو:
•    زندگی در زیر پوست شاخه‌های خشک 
•    ایجاد دالان در بافت چوبی 
•    کمک به گسترش آلودگی در باغ 

نکات کلیدی زیستی آفت

•    بهترین محل تخم‌ریزی: چوب‌های تازه هرس‌شده پسته 
•    هر سوسک بالغ: معمولاً از یک جوانه تغذیه می‌کند 
•    زمان خسارت اصلی: بهار و تابستان (تغذیه از جوانه‌ها)
•    رفتار پاییز و زمستان: 

o    خروج حشرات بالغ از دالان‌ها 
o    حرکت به سمت چوب‌های تازه هرس‌شده یا خشک 
o    تخم‌ریزی برای نسل بعد 

•    اوج فعالیت تخم‌ریزی: اواخر پاییز تا زمستان 

مدیریت و مبارزه
1- روش اصلی (بسیار مؤثر):

•    جمع‌آوری چوب‌های خشک و هرس‌شده 
•    سوزاندن بقایا 

این مهم‌ترین و مؤثرترین روش کنترل این آفت است.
2- تله‌گذاری (روش هوشمندانه):

•    استفاده از چوب‌های تازه هرس‌شده به‌عنوان تله 
•    قرار دادن در باغ در پاییز و زمستان 
•    سوزاندن تله‌ها در اسفندماه 

این روش باعث کاهش شدید جمعیت آفت می‌شود.
3- مبارزه شیمیایی:

•    فقط در صورت ضرورت 
•    با نظر کارشناس 
•    معمولاً تأثیر محدودتر نسبت به روش‌های مدیریتی دارد

6- پروانه برگخوار پسته (رائو پسته) و پروانه پوست‌خوار پسته (کراش):

الف) پروانه برگخوار پسته (رائو پسته):
پروانه برگخوار پسته که به نام «رائو» یا «برگخوار سفید» نیز شناخته می‌شود، یکی از آفات مهم باغ‌های پسته در ایران است. این آفت زمستان را به‌صورت شفیره در پناهگاه‌هایی مانند بقایای گیاهی، شکاف‌ها و سطح خاک سپری می‌کند.

خسارت:

•    خروج لاروها و شروع تغذیه بلافاصله پس از تفریخ 
•    تغذیه اولیه از بافت نرم (پارانشیم) و اپیدرم فوقانی برگ 
•    در سنین بالاتر: 

o    مصرف کامل پهنک برگ 
o    باقی ماندن فقط رگبرگ‌های اصلی 

•    کاهش شدید سطح فتوسنتز 
•    ضعف عمومی درخت و کاهش عملکرد 

مبارزه:

•    آستانه اقدام:
مشاهده حداقل 1 لارو در هر 3 برگ (حدود 30٪ برگ‌ها) 
•    روش کنترل: 

o    به‌دلیل در دسترس بودن لاروها → سم‌پاشی مؤثر است 
o    استفاده از حشره‌کش‌های مناسب (با نظر کارشناس) 

ب) پروانه پوست‌خوار پسته (کراش)
این آفت که در اصطلاح محلی «کراش» نامیده می‌شود، از آفات اختصاصی پسته است و در مراحل مختلف رشد میوه خسارت وارد می‌کند.

زمستان‌گذرانی آن به‌صورت شفیره در:

•    پوسته‌های خشکیده 
•    برگ‌های ریخته 
•    لای کلوخه‌های خاک زیر درخت 

خسارت:
نسل اول (اردیبهشت–خرداد):

•    تغذیه از دانه‌های زیر پوست 
•    ایجاد خسارتی مشابه کرم میوه‌خوار 

نسل‌های بعد:

•    تغذیه از پوست سبز میوه 
•    باقی ماندن میوه بدون پوست و مغز 
•    خشک شدن و ریزش میوه 

نسل آخر (نزدیک برداشت):

•    تغذیه از پوست نرم میوه 
•    ایجاد لکه‌های تیره روی پوست استخوانی 
•    کاهش شدید بازارپسندی محصول 

​​​​​​​
مبارزه:

•    بهترین زمان: زمانی که لاروها جوان هستند و هنوز تار تنیده نشده 
•    روش: 

o    سم‌پاشی در این مرحله بسیار مؤثر است 
o    تأخیر در مبارزه → کاهش شدید کارایی

7- پروانه برگخوار پسته (رائو پسته) و پروانه پوست‌خوار پسته (کراش):

الف) پروانه برگخوار پسته (رائو پسته):
پروانه برگخوار پسته که به نام «رائو» یا «برگخوار سفید» نیز شناخته می‌شود، یکی از آفات مهم باغ‌های پسته در ایران است. این آفت زمستان را به‌صورت شفیره در پناهگاه‌هایی مانند بقایای گیاهی، شکاف‌ها و سطح خاک سپری می‌کند.

خسارت:

•    خروج لاروها و شروع تغذیه بلافاصله پس از تفریخ 
•    تغذیه اولیه از بافت نرم (پارانشیم) و اپیدرم فوقانی برگ 
•    در سنین بالاتر: 

o    مصرف کامل پهنک برگ 
o    باقی ماندن فقط رگبرگ‌های اصلی 

•    کاهش شدید سطح فتوسنتز 
•    ضعف عمومی درخت و کاهش عملکرد 

مبارزه:

•    آستانه اقدام:
مشاهده حداقل 1 لارو در هر 3 برگ (حدود 30٪ برگ‌ها) 
•    روش کنترل: 

o    به‌دلیل در دسترس بودن لاروها → سم‌پاشی مؤثر است 
o    استفاده از حشره‌کش‌های مناسب (با نظر کارشناس) 

ب) پروانه پوست‌خوار پسته (کراش)
این آفت که در اصطلاح محلی «کراش» نامیده می‌شود، از آفات اختصاصی پسته است و در مراحل مختلف رشد میوه خسارت وارد می‌کند.

زمستان‌گذرانی آن به‌صورت شفیره در:

•    پوسته‌های خشکیده 
•    برگ‌های ریخته 
•    لای کلوخه‌های خاک زیر درخت 

خسارت:
نسل اول (اردیبهشت–خرداد):

•    تغذیه از دانه‌های زیر پوست 
•    ایجاد خسارتی مشابه کرم میوه‌خوار 

نسل‌های بعد:

•    تغذیه از پوست سبز میوه 
•    باقی ماندن میوه بدون پوست و مغز 
•    خشک شدن و ریزش میوه 

نسل آخر (نزدیک برداشت):

•    تغذیه از پوست نرم میوه 
•    ایجاد لکه‌های تیره روی پوست استخوانی 
•    کاهش شدید بازارپسندی محصول 

​​​​​​​
مبارزه:

•    بهترین زمان: زمانی که لاروها جوان هستند و هنوز تار تنیده نشده 
•    روش: 

o    سم‌پاشی در این مرحله بسیار مؤثر است 
o    تأخیر در مبارزه → کاهش شدید کارایی

8- زنبورهای مغزخوار پسته:
زنبورهای مغزخوار پسته شامل دو گونه مهم به نام‌های زنبور مغزخوار سیاه و زنبور مغزخوار طلایی هستند که از آفات کلیدی پسته محسوب می‌شوند. این آفات مستقیماً به دانه (مغز) پسته حمله کرده و باعث پوکی و کاهش شدید کیفیت محصول می‌شوند.

خسارت و چرخه زندگی

•    زمستان‌گذرانی: به‌صورت لارو کامل داخل دانه پسته 
•    در اوایل بهار: 

o    تبدیل به شفیره 
o    سپس حشره کامل (بسته به شرایط آب‌وهوایی منطقه) 

نحوه خسارت:

•    خروج حشره بالغ با ایجاد سوراخ دایره‌ای روی پوسته 
•    نیش زدن دم میوه توسط حشره ماده 
•    تخم‌گذاری در داخل میوه (زیر پوست) 
•    تغذیه لارو از مغز پسته 

علائم آلودگی:

•    کوچک و ضعیف ماندن میوه 
•    پوک شدن مغز 
•    چروکیده و تیره شدن پوست 
•    وجود سوراخ خروجی روی پوسته 

مدیریت و مبارزه
مهم‌ترین نکته:
کنترل این آفت بیشتر مکانیکی و مدیریتی است و نه شیمیایی.
روش اصلی (قطعی و بسیار مؤثر):

•    جمع‌آوری پسته‌های آلوده: 

o    روی زمین ریخته 
o    باقی‌مانده روی درخت 

•    زمان انجام:  پاییز و اوایل بهار 
•    اقدام نهایی: نابود کردن (سوزاندن یا دفن)
​​​​​​​ 

نکته بسیار مهم:
اگر این کار به‌صورت همگانی (کل منطقه) انجام شود: جمعیت آفت به‌شدت کاهش یافته و عملاً خسارت اقتصادی ایجاد نمی‌کند.